Podwyższony kwas moczowy: najczęstsze błędy dietetyczne i jak ich uniknąć

Zmagasz się z bólem stawów, nadciśnieniem i zmęczeniem? A gdyby się okazało, że wszystkie Twoje dolegliwości mogą wynikać z jednej wspólnej przyczyny? Tak może się przejawiać podwyższone stężenie kwasu moczowego. Nadmiar tej substancji to wyraźny sygnał, że Twoje ciało potrzebuje zmian. W tym tekście przyjrzymy się temu, co oznacza nieprawidłowy wynik badań, a także w jaki sposób dieta i styl życia wpływają na poziom kwasu moczowego.

W mieszczących się w normie ilościach kwas moczowy jest zupełnie neutralny dla zdrowia. Co więcej, może wywierać na organizm pewne działanie antyoksydacyjne, chroniąc komórki przed niszczącym działaniem wolnych rodników. Problem zaczyna się wtedy, gdy jego stężenie rośnie ponad normę. Ten stan nazywa się hiperurykemią i choć często przebiega bezobjawowo, może prowadzić do rozwinięcia się w organizmie wielu niebezpiecznych schorzeń.

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czym jest kwas moczowy i jakie są przyczyny jego podwyższonego stężenia w organizmie;
• jakie są normy dla kwasu moczowego;
• w jaki sposób dieta wpływa na jego ilość w ciele;
• dlaczego styl życia jest tak istotny dla stężeń kwasu moczowego.

Co oznacza podwyższony poziom kwasu moczowego

Kwas moczowy to organiczny związek chemiczny, produkt przemiany puryn – naturalnych substancji znajdujących się w komórkach ludzkiego ciała i niektórych produktach spożywczych (głównie mięsie i nasionach roślin strączkowych). Jego nadmiar jest na bieżąco usuwany z organizmu przez nerki, a także – w mniejszym stopniu – wraz z kałem. A przynajmniej powinien być – jeśli jego stężenie ciągle rośnie, rozwija się hiperurykemia, która prowadzi do wytrącania się kryształów moczanowych, a w dalszej kolejności – również stanów zapalnych stawów, nadciśnienia tętniczego, niewydolności nerek i innych problemów zdrowotnych, takich jak:

• dna moczanowa (podagra) – nawracające ostre zapalenie stawów spowodowane odkładaniem się kryształów kwasu moczowego w stawach. Jej objawami są bardzo silny ból (występujący głównie w nocy), obrzęk i zaczerwienienie, najczęściej w obrębie stawu śródstopno-paliczkowego;
• kamica nerkowa – zbyt wysokie stężenie kwasu moczowego prowadzi do tworzenia się kamieni w drogach moczowych, co powoduje kolki i problemy z oddawaniem moczu;
• przewlekła choroba nerek – jeśli nerki nie wydalają wystarczającej ilości kwasu moczowego, jego stężenie ciągle wzrasta, co prowadzi do ich uszkodzenia.

Co jest powodem takiego stanu? Jak pewnie zgadujesz, jest ich przynajmniej kilka i w najprostszy sposób można je podzielić na:

• przyczyny wewnętrzne – predyspozycje genetyczne, zaburzenia metaboliczne, upośledzone wydalanie kwasu moczowego przez nerki (najczęstsza przyczyna);
• przyczyny zewnętrzne – niewłaściwa dieta, alkohol, słodkie napoje (w tym napoje gazowane), otyłość i insulinooporność, stosowanie niektórych leków (np. tiazydowych o działaniu moczopędnym).

Sprawdź także: Fakty i mity o równowadze kwasowo-zasadowej w organizmie

Jaki poziom kwasu moczowego we krwi powinien Cię zaniepokoić?

Najczęściej oznacza się stężenie kwasu moczowego w surowicy krwi. Dlatego aby stwierdzić, czy to właśnie jego nadmierna ilość jest twoim problemem, powinieneś zacząć od udania się do laboratorium (a wcześniej do lekarza po skierowanie – wiadomo) i diagnostyki. Wynik badania poziomu kwasu moczowego zwykle jest podawany w miligramach na decylitr (mg/dl) lub mikrogramach na litr (µmol/l). A typowe zakresy referencyjne to:

• dla kobiet: ok. 2,4–6,0 mg/dl (144–357 µmol/l);
• dla mężczyzn: ok. 3,4–7,0 mg/dl (202–416 µmol/l).

Jak zatem określić, czy masz hiperurykemię, czy jej nie masz? Zwykle stwierdza się ją, kiedy stężenie kwasu moczowego w organizmie przekracza 7,0 mg/dl. U pacjentów z dną moczanową zaleca się utrzymywanie jego wartości poniżej 6 mg/dl, a w przypadku obecności guzków dnawych (miejscowych zgrubień na skórze) – poniżej 5 mg/dl.

Oprócz badania krwi czasem sugeruje się również, by wykonać badanie dobowego oznaczenia kwasu moczowego w moczu, które pozwala ocenić, co jest przyczyną wysokich stężeń substancji. Pomocne mogą być również wydalanie frakcyjne (FEUA) czy ocena czynności nerek (kreatynina, eGFR). Warto pamiętać, aby dzień przed badaniem unikać picia alkoholu i jedzenia dużych ilości mięsa – mogą one chwilowo podnieść poziom kwasu moczowego w organizmie, a co za tym idzie – sfałszować wynik. Podobny efekt mogą dać niektóre leki – np. tiazydy, diuretyki, cyklosporyna.

Być może zainteresuje Cię również artykuł: Czy warto stosować suplementację? Jakie suplementy warto brać?

Naturalne regulowanie nadmiaru kwasu moczowego we krwi, czyli jakie znaczenie ma nieodpowiednia i odpowiednia dieta

Odżywianie się odgrywa niezwykle istotną rolę w utrzymywaniu prawidłowego poziomu kwasu moczowego we krwi. Niektóre produkty sprzyjają nadmiernemu gromadzeniu się go we krwi i w ten sposób zwiększyć ryzyko rozwoju schorzeń takich, jak dna moczanowa, czy problemów z nerkami. Wśród takich pokarmów wymienia się przede wszystkim:

• czerwone mięso, wędliny, podroby – to produkty bogate w puryny, które w organizmie rozkładają się do kwasu moczowego. Podobnie jest z bulionem i ekstraktami mięsnymi, a także niektórymi rybami i owocami morza (sardynki, anchois itp.);
• piwo i alkohol wysokoprocentowy – utrudniają wydalanie kwasu moczowego i nasilają odwodnienie;
• napoje słodzone syropem glukozowo-fruktozowym – utrudniają usuwanie kwasu moczowego z organizmu.

Na szczęście istnieją również produkty, które wspierają utrzymanie prawidłowego poziomu kwasu moczowego i mogą działać ochronnie. W codziennej diecie warto sięgać po:

• mleko i produkty mleczne o niskiej zawartości tłuszczu – mogą wspierać wydalanie kwasu moczowego;
• warzywa i owoce (głównie wiśnie i cytrusy) – dostarczają antyoksydantów i działają przeciwzapalnie;
• kawę i herbatę – w umiarkowanych ilościach pomagają łagodnie obniżyć stężenie kwasu moczowego;
• pełnoziarniste produkty zbożowe, orzechy i nasiona roślin strączkowych – źródła błonnika i mikroelementów wspierających metabolizm.

Co w takim razie warto jeść, kiedy zmagasz się ze wzrostem stężenia kwasu moczowego we krwi? Poniżej znajdziesz przykładowe jadłospisy uwzględniające produkty, które pomogą ci w poprawie stanu zdrowia.

Dzień I

• Śniadanie: owsianka na mleku 1,5% z płatków owsianych z dodatkiem wiśni i garści orzechów włoskich.
• II śniadanie: koktajl z jogurtu naturalnego, banana i pomarańczy.
• Obiad: pieczona pierś z indyka z kaszą jęczmienną i surówką z marchewki i jabłka.
• Podwieczorek: sałatka z rukoli, pomidora, papryki i sera feta skropiona oliwą.
• Kolacja: kanapki z chleba razowego z pastą z twarogu, jogurtu i koperku, do tego świeży ogórek.

Dzień II

• Śniadanie: pełnoziarniste pieczywo z pastą z awokado i jajkiem gotowanym na miękko.
• II śniadanie: sałatka owocowa (jabłko, kiwi, borówki) posypana mielonym siemieniem lnianym.
• Obiad: filet z dorsza pieczony w folii z ziołami, podany z ziemniakami i brokułami gotowanymi na parze.
• Podwieczorek: kefir z garścią orzechów nerkowca.
• Kolacja: krem z cukinii z grzankami z chleba żytniego.

Dzień III

• Śniadanie: owsianka na mleku 1,5% z borówkami i kilkoma orzechami włoskimi, zielona herbata;
• II śniadanie: kanapka z pieczywa pełnoziarnistego z pastą twarogową i szczypiorkiem, rzodkiewka, pomarańcza;
• Obiad: zupa krem z brokułów z grzankami z chleba razowego, pieczona pierś z kurczaka, sałatka z rukoli i pomidorów z oliwą, kompot z jabłek;
• Podwieczorek: jogurt naturalny z nasionami chia, kiwi;
• Kolacja: sałatka z gotowanym jajkiem, ziemniakami, sałatą i ogórkiem kiszonym z dressingiem z jogurtu, kromka chleba pełnoziarnistego.

Przeczytaj również: Jak zmienić swoje nawyki żywieniowe?

Dieta bogata w warzywa i owoce to nie wszystko, niski poziom kwasu moczowego to również kwestia stylu życia

Sposób odżywiania się to tylko jeden z elementów profilaktyki hiperurykemii. Równie istotny jest bowiem również codzienny styl życia. Złe nawyki mogą sprzyjać gromadzeniu się kwasu moczowego, zaś korzystne działania – wspierać jego usuwanie i ograniczać ryzyko powikłań. Do najważniejszych z nich należą:

• utrzymywanie prawidłowej masy ciała – nadwaga i otyłość są jednymi z głównych czynników ryzyka hiperurykemii;
• regularna aktywność fizyczna – umiarkowany ruch wspiera metabolizm i ułatwia kontrolę glikemii (której wahania zwiększają ryzyko hiperurykemii);
• odpowiednie nawodnienie – picie wody pomaga nerkom w usuwaniu nadmiaru kwasu moczowego;
• ograniczenie alkoholu – picie piwa i mocnych trunków utrudniają wydalanie kwasu moczowego;
• redukcja stresu i zachowanie higieny snu – sprzyjają zaburzeniom metabolicznym i mogą nasilać problem.

Suplementy na obniżenie kwasu moczowego

Choć podstawą profilaktyki hiperurykemii pozostają odpowiednia dieta i zdrowy styl życia, w niektórych przypadkach pomocne może się okazać dodatkowe wsparcie suplementacyjne. Oczywiście suplementy nie zastąpią zdrowych nawyków, ale mogą wspierać organizm w utrzymaniu prawidłowego metabolizmu puryn. Wśród takich składników zwykle wymienia się:

• witaminę C – wspiera wydalanie kwasu moczowego wraz z moczem;
• witaminę E – chroni przed stanem zapalnym wywoływanym odkładaniem się kryształów kwasu moczowego w tkankach;
• kwasy tłuszczowe omega-3 – wykazują działanie przeciwzapalne i wspierają zdrowie serca (w tej roli świetnie się sprawdzą NOYO® Mega Omega ADEK);
• ekstrakt z wiśni – tradycyjnie stosowany w łagodzeniu objawów dny moczanowej.

Oczywiście zanim zaczniesz przyjmowanie suplementów, skonsultuj się ze swoim lekarzem. To on oceni, czy będą korzystne w Twojej sytuacji i czy nie będą wchodzić w interakcje z przyjmowanymi przez Ciebie lekami.

Czasami w walce z wysokim poziomem kwasu moczowego potrzebne są leki

Jeśli nie pomogły ograniczenie spożycia produktów bogatych w puryny, zmiana nawyków i odstawienie używek, lekarz może zadecydować o wprowadzeniu leczenia farmakologicznego. Jego celem jest ograniczenie stężenia kwasu moczowego we krwi, zapobieganie powstawaniu kryształów, a także ograniczenie częstości napadów dny moczanowej.

Wśród najczęściej przepisywanych leków znajdują się:

• allopurynol i febuksostat – należą do grupy inhibitorów oksydazy ksantynowej, czyli leków obniżających poziom kwasu moczowego poprzez zahamowanie enzymu odpowiedzialnego za jego produkcję;
• leki moczopędne (np. probenecyd) – wspomagają wydalanie kwasu moczowego przez nerki;
• niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) – stosuje się je krótkotrwale w trakcie ostrych napadów dny, aby zmniejszyć ból i złagodzić stan zapalny stawów;
• kolchicyna – lek przeciwzapalny stosowany profilaktycznie lub łagodząco podczas ataku dny.

Podwyższony poziom kwasu moczowego nie zawsze daje widoczne objawy, ale z czasem często staje się przyczyną poważnych kłopotów zdrowotnych. Dobra wiadomość jest jednak taka, że wiele zależy od Twoich codziennych wyborów – sposobu odżywiania, aktywności fizycznej, nawodnienia czy ograniczenia alkoholu. Aby obniżyć ryzyko rozwoju hiperurykemii czy jej konsekwencji wystarczy więc tylko kilka prostych zmian w diecie i stylu życia. A jeśli konieczne będzie leczenie farmakologiczne, istnieją leki, które mogą pomóc w kontrolowaniu hiperurykemii. Najważniejsze jest to, by nie bagatelizować wyników i reagować na czas, bo zdrowie to najlepsza inwestycja na kolejne lata życia!

Źródła:

Hiperurykemia i jej konsekwencje zdrowotne

• Richette P., Bardin T., Gout, Lancet, 2010, 375(9711): 318–328.

• Johnson R.J. et al., Uric acid as a mediator of the proinflammatory endocrine imbalance in the metabolic syndrome, Diabetes, 2003, 52(8): 2030–2037.

• Grassi D. et al., Uric acid and endothelial dysfunction: a possible role in hypertension development, Journal of Clinical Hypertension, 2006, 8(11): 820–828.

Wpływ diety na poziom kwasu moczowego

• Choi H.K. et al., Purine-rich foods, dairy and protein intake, and the risk of gout in men, New England Journal of Medicine, 2004, 350(11): 1093–1103.

• Choi H.K., Curhan G., Soft drinks, fructose consumption, and the risk of gout in men: prospective cohort study, BMJ, 2008, 336(7639): 309–312.

• Gao X. et al., Alcohol consumption and risk of incident gout in men: a prospective study, Lancet, 2004, 363(9417): 1277–1281.

Zalecenia dietetyczne i produkty korzystne w hiperurykemii

• Zhang Y. et al., Impact of diet on serum uric acid: a systematic review and meta-analysis, BMJ Open, 2021, 11(6): e045632.

• Juraschek S.P. et al., Effects of a Dietary Approaches to Stop Hypertension (DASH) diet intervention on serum uric acid in adults with hyperuricemia, Arthritis & Rheumatology, 2016, 68(12): 3002–3009.

• Tsutomu N., Chikao H., Effects of cherry intake on plasma urate and serum uric acid concentrations, Journal of Nutritional Science and Vitaminology, 2003, 49(6): 447–453.

Styl życia i czynniki środowiskowe

• Ryu S. et al., Association of physical activity with risk of incident hyperuricemia, Journal of Rheumatology, 2014, 41(5): 1134–1140.

• Matsuura F. et al., The relation of body mass index to serum uric acid levels in Japanese male office workers, Journal of Internal Medicine, 1998, 243(6): 511–516.

• Yoon Y., Lee S.-M., Lee M.H. et al., Effects of water intake on serum uric acid concentration: a cross-sectional study, Nutrients, 2016, 8(9): 557.

Suplementacja wspomagająca i fitoterapia

• Stamp L.K., Dalbeth N., Vitamin C intake is associated with serum urate concentration in a population-based study, Arthritis & Rheumatology, 2014, 66(7): 1843–1848.

• Zhang Y. et al., Cherry consumption and decreased risk of recurrent gout attacks, Arthritis & Rheumatology, 2012, 64(12): 4004–4011.

• Ameye L.K., Chee W.S.S., Osteoarthritis and nutrition. From nutraceuticals to functional foods: a systematic review of the scientific evidence, Arthritis Research & Therapy, 2006, 8(4): R127.

Farmakoterapia hiperurykemii i dny moczanowej

• Becker M.A. et al., Febuxostat compared with allopurinol in patients with hyperuricemia and gout, New England Journal of Medicine, 2005, 353(23): 2450–2461.

• Richette P., Bardin T., Management of gout and hyperuricemia in patients with renal insufficiency, Current Opinion in Rheumatology, 2012, 24(2): 198–204.

• Khanna D. et al., 2012 American College of Rheumatology guidelines for management of gout. Part 1: systematic nonpharmacologic and pharmacologic therapeutic approaches to hyperuricemia, Arthritis Care & Research, 2012, 64(10): 1431–1446.