Rola żółci w trawieniu – jak wspierać pracę pęcherzyka żółciowego?

Prawidłowe trawienie tłuszczów i wchłanianie kluczowych witamin nie byłyby możliwe bez żółci, czyli substancji produkowanej przez wątrobę, a uwalnianej dzięki pracy pęcherzyka żółciowego. To jeden z takich mechanizmów, które zachodzą niepostrzeżenie. No, przynajmniej dopóki nie zacznie coś w nim szwankować. Ból w prawym podżebrzu, wzdęcia czy uczucie ciężkości po posiłku to pierwsze sygnały, że Twoja wątroba bardziej niż zwykle trudzi się, by wyprodukować odpowiednie ilości żółci. Jak wspierać pęcherzyk żółciowy i zadbać o równowagę tej części układu trawiennego? Wspólnie poszukajmy najlepszych odpowiedzi na te i inne pytania!

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czym jest żółć i jak powstaje;
• jaką rolę odgrywa żółć w procesie trawienia i jaki jest rytm jej seania;
• na czym polegają najczęstsze problemy z ulaniem żółci; 
• jak wspierać prawidłową produkcję i właściwe przemieszczanie się żółci;
• jak naturalnie wspierać pracę pęcherzyka żółciowego.

Co to jest żółć i skąd się  bierze?

Najprościej rzecz ujmując, jest to płyn biologiczny o zielonkawej lub brunatnożółtej barwie i gorzkim smaku. Nieustannie produkuje go wątroba, a miejscem, w którym żółć się gromadzi, jest pęcherzyk żółciowy (często błędnie określany mianem woreczka).

Skład żółci jest dość złożony – większość jej objętości (ok. 97%) stanowi woda. Resztę zaś tworzą m.in. kwasy żółciowe, fosfolipidy (przede wszystkim lecytyna), cholesterol, barwniki żółciowe (m.in. bilirubina), które nadają jej charakterystyczną barwę, oraz elektrolity. Zadaniem żółci jest trawienie tłuszczów, co więcej – ten proces w ogóle nie może zachodzić prawidłowo bez jej obecności.

Jak to działa? Pęcherzyk żółciowy po posiłku uwalnia ze swoich zapasów skoncentrowaną porcję żółci, która za pośrednictwem przewodów żółciowych spływa wprost do dwunastnicy. Procesem uwalniania żółci zawiadują hormony, zwłaszcza cholecystokinina, która pobudza skurcz pęcherzyka żółciowego w odpowiedzi na tłuste posiłki, a także sekretyna, stymulująca uwalnianie wodorowęglanów, które pozwalają neutralizować soki trawienne (głównie kwas solny) pochodzące z żołądka.

Sprawdź także: Kurkuma – właściwości i zastosowanie żółtego złota

Jaka jest rola żółci w organizmie i jaki jest rytm jej sekrecji

Żółć sama w sobie nie jest enzymem trawiennym. Pozwala jednak tym enzymom efektywnie działać. Jej podstawową funkcją jest emulgacja tłuszczów, czyli rozbijanie dużych kropel tłuszczu na mniejsze, co zwiększa możliwość ich bezpośredniego kontaktu z lipazą trzustkową. To za jej sprawą tłuszcze są trawione do kwasów tłuszczowych i monoglicerydów, które po połączeniu się z micelami żółciowymi wpływają do jelita cienkiego, gdzie ulegają wchłonięciu – często wraz z rozpuszczalnymi w tłuszczach witaminami – A, D, E i K. Trudno się więc dziwić, że problemy z sekrecją żółci – a tym samym z wchłanianiem wymienionych witamin – mogą wywołać kolejne: pogorszenie wzroku, osłabienie odporności, kruchość kości czy problemy z krzepliwością krwi.

Rolą żółci jest również udział w procesach detoksykacji organizmu. To właśnie za jej pomocą organizm pozbywa się nadmiaru cholesterolu, bilirubiny i niektórych metabolitów leków. Co ciekawe, żółć wspiera również utrzymanie równowagi mikrobioty jelitowej: dzięki swojemu bakteriostatycznemu działaniu zapobiega nadmiernemu namnażaniu się patogenów.

A co z tym rytmem? Jak się domyślasz, nie chodzi o to, czy żółć z pęcherzykiem z gracją tańczą cza-czę. A o to, że jej uwalnianie ma charakter pulsacyjny. Wyrzucanie największych porcji żółci następuje po spożyciu posiłków bogatych w tłuszcz i białko. Odpoczynek temu układowi przysługuje głównie w nocy – wtedy aktywność wydzielnicza pęcherzyka znacząco spada.

Przeczytaj też: Jak rozpoznać skuteczny suplement diety?

Skąd się biorą problemy z płynną produkcją żółci?

Wszystko jest w porządku, dopóki praca wątroby i dróg żółciowych przebiega zgodnie z naturalnym rytmem. Niestety prawidłowa sekrecja żółci może zostać zaburzona z bardzo wielu powodów – zarówno fizjologicznych, jak i środowiskowych. Mogą mieć one dwojaki charakter: mechaniczny, będący konsekwencją przeszkód powstałych w układzie żółciowym, jak i czynnościowy, związany z zaburzeniem pracy pęcherzyka i/lub szlaków żółciowych. Poniżej przedstawiliśmy najczęstsze zaburzenia pracy tego narządu wraz z ich przyczynami. 

Zastój żółci

Inaczej cholestaza. To po prostu utrudniony odpływ żółci z wątroby lub pęcherzyka. Może mieć przyczyny mechaniczne: kamienie żółciowe blokujące ujścia przewodów, zwężenia przewodów na skutek operacji, guzy wątroby lub trzustki, bądź czynnościowe: zaburzenia motoryki pęcherzyka (dyskineza), wpływ hormonów (np. progesteronu), a także choroby zapalne (jak np. marskość wątroby) czy stłuszczenie wątroby. Objawy? Żółtaczka, świąd skóry, ciemny mocz, nudności, zaparcia i odbarwiony stolec.

Kamica żółciowa

To najczęściej spotykane schorzenie pęcherzyka, które polega na wytrącaniu się złogów z cholesterolu, barwników i soli mineralnych, które po czasie przyjmują postać kamieni. Sprzyjają jej otyłość, dieta bogata w tłuszcze zwierzęce, nadmierne zagęszczenie żółci (wywołane odwodnieniem czy zaburzeniami metabolizmu), a także predyspozycje genetyczne. Co ciekawe, kamienie mogą nie dawać żadnych objawów przez dłuższy czas, ale gdy już zablokują przewód żółciowy, chory odczuwa silny ból (tzw. kolka żółciowa).

Dyskineza dróg żółciowych

To określenie odnoszące się do zaburzeń motoryki pęcherza i dróg żółciowych, które mogą się kurczyć zbyt silnie lub zbyt słabo. Przyczyny? Stres i zaburzenia układu nerwowego, wahania hormonalne (przede wszystkim progesteron i estrogen), nieprawidłowa dieta: jeśli zawiera niedostateczną ilość tłuszczu lub posiłki są szczególnie nieregularne, może nie dawać wystarczających bodźców do wyrzutów żółci. Do najczęstszych objawów tego problemu zalicza się m.in. bóle brzucha, uczucie pełności, wzdęcia i nietolerancję tłustych potraw.

Niedobór żółci po cholecystektomii

Ostatnim z omawianych przez nas problemów będzie niedostatek żółci będący następstwem cholecystektomii, czyli usunięciu pęcherzyka żółciowego. W takiej sytuacji żółć produkowana jest na bieżąco, jednak nie może zostać zmagazynowana i spływa do dwunastnicy w sposób ciągły, ale w małych ilościach. Z tego powodu trawienie tłuszczów może być mocno utrudnione, zwłaszcza po naprawdę obfitych posiłkach. Ciało może dawać o tym znać dyskomfortem, bólem i wzdęciami.

Zachęcamy również do lektury artykułu: Jak szybko usprawnić pracę wątroby przy pracy w biurze?

Pęcherzyk żółciowy u gastrologa, czyli jak się leczy problemy z wydzielaniem żółci

Podobnie jak zaburzenia funkcji wszystkich innych organów także problemy z wydzielaniem żółci wymagają podejścia dostosowanego do konkretnej przyczyny i nasilenia objawów. Leczenie schorzeń związanych z wytwarzaniem żółci może więc obejmować zarówno metody farmakologiczne, jak i interwencje chirurgiczne.

Do najczęściej stosowanych w leczeniu farmaceutyków zalicza się:

• kwasy żółciowe (np. kwas ursodeoksycholowy) – stosuje się je w celu rozpuszczenia małych kamieni żółciowych, a także poprawy transportu żółci;
• leki rozkurczowe (spazmolityki) – łagodzą bóle związane z kolką żółciową oraz dyskinezami pęcherzyka;
• preparaty enzymatyczne i wspomagające trawienie tłuszczów – doskonale się sprawdzają u osób z niedoborem żółci i po cholecystektomii.

Najczęstszymi procedurami zabiegowymi przeprowadzanymi w ramach leczenia schorzeń dróg żółciowych związanych z problemami z trawieniem są:

• cholecystektomia – czyli chirurgiczne usunięcie pęcherzyka żółciowego w przypadku zaawansowanej kamicy lub powikłań przewodowych. Najczęściej wykonuje się ją laparoskopowo;
• endoskopowe zabiegi usuwania kamieni - pozwala usunąć kamienie z przewodów żółciowych bez otwierania jamy brzusznej;
• zabiegi rozkurczające przewody żółciowe – stosuje się je w niektórych przypadkach przewlekłych dyskinez.
• 

Wsparcie leczenia stylem życia i dietą

Interwencje farmakologiczne i chirurgiczne to jednak nie wszystko: do poprawy stanu chorego potrzebna jest zmiana diety i nawyków. A w zasadzie najlepiej jest zacząć właśnie od nich, w ramach profilaktyki, aby uniknąć nieprzyjemnych konsekwencji problemów ze szlakami żółciowymi.

Podstawą jest oczywiście regularne spożywanie posiłków o w miarę stałych porad – niewielkie, częste przekąski pobudzają naturalne pobudzanie syntezy żółci i zapobiegają jej zastojowi. Duże, nieregularne posiłki lub długie przerwy miedzy nimi mogą doprowadzić do bólu, wzdęć, uczucia ciężkości, a w perspektywie – również kolki żółciowej. W ramach przyjmowanych posiłków należy zadbać o odpowiednie spożycie tłuszczów – być może Cię to zaskoczy, ale rezygnacja z nich wcale nie jest korzystna. Niewielkie ilości zdrowych tłuszczów – oliwy z oliwek, oleju lnianego, awokado czy orzechów – pobudzają naturalne wydzielanie żółci, poprawiając trawienie oraz przyswajanie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Warto jednak mieć w pamięci również to, że nadmiernie tłuste, ciężkostrawne posiłki mogą pęcherzyk przeciążać, wywołując kolki żółciowe lub dyskomfort trawienny.

Nie należy również zapominać o odpowiednim nawodnieniu. Żółć przecież w znacznej części składa się z wody, jej niedobór prowadzi do zagęszczenia tej wydzieliny wątroby, utrudniania jej przepływu i przyspieszaniu powstawania kamieni. Dobrze jest więc każdego dnia przyjmować 1,5–2 l płynów, głównie wody, naparów ziołowych czy lekkich soków oraz bulionów warzywnych

A co z aktywnością fizyczną? Nie zapomnieliśmy – ona również wywiera ogromny wpływ na poprawę funkcji narządów wewnętrznych poprzez poprawę ich ukrwienia, motoryki, a w przypadku pęcherzyka żółciowego – również przepływu żółci. Wystarczy umiarkowany wysiłek: szybki spacer, pływanie czy jazda na rowerze, wcale nie musisz zaczynać od wylewania z siebie siódmych potów na siłowni. Ruch sprzyja również kontroli masy ciała, a nadwaga czy otyłość podnoszą ryzyko rozwoju kamicy!

Co jeszcze? Oczywiście redukcja stresu i dbałość o higienę snu – prawidłowa praca układu nerwowego ma ogromny wpływ na skurcze pęcherzyka i płynny przepływ żółci. Techniki relaksacyjne, medytacja, głębokie oddychanie czy spokojne rytuały wspierają pracę wątroby i układu pokarmowego, a także przeciwdziałają przewlekłemu napięciu, które może nasilać dolegliwości.

Być może zainteresuje Cię również: Detoks i regeneracja wątroby. Jak dbać o oczyszczenie i zdrowie?

Wsparcie leczenia suplementami i roślinami

Nie bez znaczenia pozostaje również rola produktów żółciopędnych w postaci różnego rodzaju suplementów. Niektóre z roślin wspomagają produkcję i przepływ tego płynu, poprawiając trawienie. Co więcej, gorzkie substancje zawarte np. w karczochu czy cykorii, doskonale stymulują receptory smakowe, pobudzając komórki wątroby do wytężonej pracy. 

Najczęściej stosowane zioła na wątrobę to:

• karczoch (Cynara scolymus): dzięki temu, że zawiera cynarynę, działa żółciotwórczo, wspomaga przepływ i regenerację wątroby;
• kurkuma (Curcuma longa): kłącza kurkumy, a konkretniej zawarta w nich kurkumina, działają choleretycznie, wspiera trawienie tłuszczów i wykazuje właściwości przeciwzapalne;
• mniszek lekarski (Taraxacum officinale): stymuluje skurcze pęcherzyka i przepływ żółci;
• cykoria (Cichorium intybus): pobudza wydzielanie żółci, wspiera mikrobiotę jelit;
• korzeń rzodkwi czarnej (Raphanus sativus niger): ułatwia przepływ żółci i trawienie tłuszczów;
• ostropest plamisty (Silybum marianum): chroni i regeneruje wątrobę, pośrednio poprawia wydzielanie żółci.

Stosowanie tych roślin w formie naparów, ekstraktów lub kapsułek może być bardzo korzystne, ale należy pamiętać o umiarze i przestrzeganiu zaleceń producenta. A także o konsultacji z lekarzem przed rozpoczęciem ich przyjmowania ze względu na to, że mogą one wchodzić w reakcje z już stosowanymi przez osoby z chorobami wątroby lekami żółciopędnymi i ziołami.

Pęcherzyk żółciowy, choć niepozorny, potrafi przysporzyć wielu problemów. Na szczęście można pracować nad ich złagodzeniem, a przede wszystkim – zapobiegać im, jeszcze zanim się pojawią. Troska o pęcherzyk to zresztą nie tylko kwestia doraźnej ulgi, a profilaktyka zdecydowanie poważniejszych problemów w przyszłości.

Źródła:

Fizjologia i rola żółci w trawieniu

• Hofmann A.F., The continuing importance of bile acids in liver and intestinal disease, Archives of Internal Medicine, 1999, 159(22): 2647–2658.

• Carey M.C., Duane W.C., Enterohepatic circulation, in: Arias I.M. et al. (eds.), The Liver: Biology and Pathobiology, Lippincott Williams & Wilkins, 2001: 719–738.

Mechanizmy sekrecji żółci i regulacja hormonalna

• Schteingart D.E., Regulation of bile acid synthesis and secretion, in: Zakim D., Boyer T.D. (eds.), Hepatology: A Textbook of Liver Disease, 4th ed., Saunders, 2003: 433–450.

• Hoffman N.E. et al., Cholecystokinin and gallbladder emptying: physiology and pathophysiology, Digestive Diseases and Sciences, 1986, 31(4 Suppl): 15S–21S.

Choroby pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych

• Portincasa P., Moschetta A., Palasciano G., Cholesterol gallstone disease, Lancet, 2006, 368(9531): 230–239.

• Bar-Meir S., Gallstones: clinical features and treatment, Israel Medical Association Journal, 2001, 3(2): 111–115.

• Rünzi M., Layer P., The pathogenesis of gallbladder dyskinesia, Digestive Diseases and Sciences, 1995, 40(2): 313–318.

• Halldestam I. et al., Development of symptoms and complications in individuals with asymptomatic gallstones, British Journal of Surgery, 2004, 91(6): 734–738.

Zalecenia dietetyczne i styl życia a zdrowie wątroby

• Jørgensen T. et al., Abdominal symptoms and gallstone disease: an epidemiological study, Scandinavian Journal of Gastroenterology, 1990, 25(8): 823–830.

• Medici V., Halsted C.H., Nutrition and the liver: the role of diet, nutrients and alcohol in the pathogenesis of liver disease, Clinics in Liver Disease, 2010, 14(1): 1–22.

• Lammert F. et al., Predictors of gallstone composition in 1025 symptomatic gallstones from Northern Germany, BMC Gastroenterology, 2016, 16(1): 115.

Zioła i suplementy wspierające funkcję żółciopędną

• Gebhardt R., Multiple inhibitory effects of caffeoylquinic acids from artichoke (Cynara scolymus L.) on cholesterol biosynthesis in cultured rat hepatocytes, Phytochemistry, 1997, 46(1): 83–87.

• Lemli L. et al., The effect of curcumin on bile flow and bile acid transport in rat liver, Phytotherapy Research, 2015, 29(3): 395–400.

• Kraft K., Artichoke leaf extract – recent findings reflecting effects on lipid metabolism, liver and gastrointestinal tract, Phytomedicine, 1997, 4(4): 369–378.

• Ramadan G. et al., Protective effects of black radish extract against carbon tetrachloride-induced hepatotoxicity in rats, Food and Chemical Toxicology, 2007, 45(12): 2226–2233.

• Alarcon-Aguilar F.J. et al., Effect of Taraxacum officinale on the bile flow of rats, Journal of Ethnopharmacology, 2000, 73(1-2): 123–127.