Pokrzywa pod lupą – poznaj ukrytą moc tej niedocenianej rośliny

Jeszcze do niedawna kojarzona wyłącznie z przykrymi doświadczeniami i piekącym swędzeniem, dziś wyrasta na kolejny zielony superfood. Pokrzywa, bo o niej mowa, coraz częściej trafia więc do szafek łazienkowych, apteczek i… kuchni. Odpowiednio przygotowana wcale nie ustępuje bowiem szpinakowi i jarmużowi w omletach czy zielonych koktajlach. Skąd zainteresowanie tą dość niepozorną z wyglądu rośliną? Sprawdźmy to razem!

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czym jest pokrzywa;
• jak pozyskuje się pokrzywę do celów kosmetycznych i leczniczych;
• w jaki sposób pokrzywa może wspierać zdrowie;
• kto najbardziej skorzysta z korzystnego działania pokrzywy.

Nazwa składnika

Czy kiedyś nurtowało Cię to, dlaczego ktoś w ogóle nazwał pokrzywę właśnie w ten sposób? Wbrew pozorom nie jest to zupełnie przypadkowe słowo. Jest ono związane z chyba najbardziej rozpoznawalną cechą pokrzywy, czyli nieprzyjemnym parzeniem skóry. Nadal nie widzisz zależności? Nic dziwnego! Pokrzywa pochodzi od dawnej formy słowa „parzyć”, „kłuć”, czyli „pokrzyć”.

Co ciekawe i stosunkowo rzadko spotykane, również łacińska nazwa tej rośliny – Urtica dioica – ma bardzo podobny charakter. Urtica to bowiem pochodna od czasownika urere, czyli… „parzyć”. A co ze słowem dioica? W nim można się dopatrzeć greckich korzeni – dio to „dwa”, zaś oikos – „dom”. To oznacza, że roślina jest dwupienna, a więc występuje w dwóch formach żeńskiej i męskiej – na różnych osobnikach.

Czym jest pokrzywa i skąd pochodzi

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) jest rośliną zielna z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae), najczęściej kojarzona z charakterystycznymi parzącymi włoskami pokrywającymi jej ząbkowane liście i łodygi. Zwykle osiąga do 0,5–1,5 m wysokości, rośnie w sporych kępach i całkiem nieźle idzie jej rozrastanie się dzięki rozłogom. Roślina kwitnie od maja do września – wytwarza charakterystyczne białe kwiaty.

Ojczyzną pokrzywy zwyczajnej są obszary Europy, Azji i Afryki Północnej, jednak dziś występuje niemal na całym świecie, zwłaszcza w regionach o klimacie umiarkowanym. Pokrzywa zwyczajna występuje dziko, na żyznych, wilgotnych glebach – często możesz ją spotkać w lasach, na łąkach, w ogrodach, a także na nieużytkach, pastwiskach i poboczach.

Pokrzywa jako roślina wykazująca działanie lecznicze

Czy kiedy byłeś dzieckiem, zdarzało Ci się słyszeć, że każdy nieprzyjemny kontakt z liśćmi pokrzywy to samo zdrowie? Zanim pochylimy się nad prawdziwością tego stwierdzenia, przyjrzyjmy się samym sprawcom zamieszania, czyli włoskom parzącym, zwanym też trichosomami. Każdy taki włosek ma ostrą końcówkę, która łatwo łamie się pod naciskiem, zamieniając się w coś na kształt igły, która wbija się w skórę, uwalniając drażniącą substancję. Składa się ona z mieszaniny takich substancji, jak: kwas mrówkowy, histamina, acetylocholina i serotonina. Powodują one nieprzyjemne odczucia – pieczenie, swędzenie i zaczerwienienie, a czasem nawet lekką opuchliznę – które zwykle mijają po kilkunastu do kilkudziesięciu minut.

Czy jednak narażenie się na to doświadczenie może być zdrowe? W pewnym sensie tak – jako sposób na pobudzenie miejscowego krążenia krwi. Co więcej, niegdyś urtykacja – bo tak fachowo nazywa się okładanie ciała wiązką pokrzyw – była używana jako rodzaj środka leczniczego. Na szczęście wcale nie musimy chłostać się pokrzywami, aby móc korzystać z benefitów płynących z korzystania z jej dobrodziejstw. Pokrzywa to przecież roślina o silnym działaniu oczyszczającym, przeciwzapalnym, krwiotwórczym i wzmacniającym. Jest tania, łatwo dostępna i bardzo uniwersalna – działa zarówno wewnętrznie, jak i zewnętrznie.

Pod względem możliwości wykorzystania w ziołolecznictwie i kosmetyce pokrzywa jest niezwykle wszechstronna – dobroczynne właściwości przypisuje się niemal każdej jej części: liściom, zielu pokrzywy (całej zielonej części nadziemnej wraz z bogatymi w garbniki kwiatostanami) oraz korzeniowi pokrzywy. Stosuje się je w wielu postaciach: naparach, sokach, kapsułkach, a nawet wcierkach, ekstraktach, kosmetykach, kąpielach leczniczych czy okładach. Można ją również dodawać do potraw i traktować jak zielone warzywa liściaste (np. szpinak) – do koktajli, zup, omletów, a nawet sosu pesto. Nie musisz się przy tym obawiać, że zrobi Ci krzywdę – młode liście wystarczy sparzyć wrzątkiem, aby straciły swoje nieprzyjemne właściwości.

Przeczytaj także: Witamina A – niedoceniany składnik w diecie dorosłych: rola w odporności i skórze

Skąd pochodzi pokrzywa wykorzystywana do celów leczniczych i kosmetycznych

Pokrzywa stosowana do celów leczniczych i kosmetycznych jest pozyskiwana zarówno ze specjalnych upraw, jak i z rosnących dziko skupisk. Te pierwsze są zdecydowanie popularniejsze w takich krajach, jak: Niemcy, Bułgaria, Chorwacja, Polska czy Węgry. To rozwiązanie preferowane przez producentów kosmetyków i produktów leczniczych ze względu na standaryzację zawartości substancji aktywnych (flawonoidów, krzemionki), a co za tym idzie – powtarzalną jakość. Coraz większa liczba producentów dba o to, aby surowce były wolne od metali ciężkich i pestycydów, często starając się również uzyskać certyfikat ekologiczny.

Drugie rozwiązanie obejmuje ręczny zbiór z niezanieczyszczonych terenów, takie jak łąki, lasy i nieużytki. Pozyskuje się ją w ten sposób zwłaszcza na krajach Europy Środkowo-Wschodniej, w tym w Rumunii i Ukrainie.

Pokrzywa – właściwości i korzyści zdrowotne

Właściwości lecznicze wynikają bezpośrednio z zawartych w pokrzywie wielu cennych substancji aktywnych, takich jak: witamina C, żelazo, wapń, magnez, krzem, flawonoidy, chlorofil i fitosterole. Trudno się dziwić, że jest zalecana (i stosowana!) w profilaktyce i wspieraniu leczenia wielu schorzeń.

Pokrzywa wykazuje silne działanie moczopędne, co czyni ją jednym z najczęściej stosowanych ziół wspierających układ moczowy. Poprzez korzystne działanie diuretyczne pomaga usuwać z organizmu nadmiar wody, sodu, toksyn oraz szkodliwych produktów przemiany materii, takich jak kwas moczowy. Regularne stosowanie naparów z pokrzywy może wspierać profilaktykę stanów zapalnych dróg moczowych oraz łagodzić objawy dny moczanowej i łagodnych obrzęków.

Liście pokrzywy zawierają naprawdę dużo biologicznie aktywnych związków, takich jak flawonoidy, kwas kawowy i fitosterole. Właściwości pokrzywy w tym zakresie są szczególnie cenne w kontekście łagodzenia objawów towarzyszących chorobom reumatycznym, bólom stawów oraz przewlekłym stanom zapalnym. Każdy z tych składników czynnych bierze udział w hamowaniu procesów zapalnych, zmniejszając obrzęk i uczucie sztywności. 

Pokrzywa to roślina o wyjątkowych właściwościach wspierających układ krwiotwórczy, szczególnie ceniona w przypadku niedokrwistości i osłabienia. Jest bogata w witaminy, zwłaszcza witaminę C, która zwiększa przyswajanie żelaza, oraz kwas foliowy i żelazo – składniki niezbędne do produkcji czerwonych krwinek. Stosowanie pokrzywy w formie naparu, soku lub suplementu może wspomagać regenerację krwi, poprawiać parametry morfologii i przeciwdziałać zmęczeniu wynikającemu z niedoboru żelaza. 

Pokrzywa to produkt naturalny, który od wieków jest wykorzystywany we wspomaganiu układu pokarmowego w zakresie regulacji procesów trawiennych i metabolicznych. Ze względu na właściwości pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, żółci oraz enzymów trzustkowych, może ułatwiać trawienie i przyswajanie składników odżywczych. Pokrzywa może również obniżać poziom cukru we krwi, co sprawia, że może stanowić czynne wsparcie w profilaktyce i wspomaganiu leczenia chorób metabolicznych, takich jak insulinooporność czy cukrzyca typu 2.

Wśród roślin leczniczych pokrzywa zajmuje ważne miejsce również ze względu na swoje właściwości immunostymulujące. Działania pokrzywy wspierające odporność wynikają przede wszystkim z zawartości witamin i minerałów, takich jak witamina C, żelazo, magnez i cynk – składników kluczowych dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. Regularne picie herbaty z pokrzywy lub stosowanie wyciągu z pokrzywy może więc wzmacniać naturalne mechanizmy obronne organizmu, wspomagać regenerację po infekcjach oraz zwiększać odporność na czynniki stresowe i zmęczenie.

Z pewnością zainteresuje Cię również: Detoks i regeneracja wątroby. Jak dbać o oczyszczenie i zdrowie?

Kto może i powinien korzystać z dobrodziejstw pokrzywy

Wiesz już, że pokrzywa wykazuje całe mnóstwo właściwości prozdrowotnych. Najwyższy czas więc porozmawiać o tym, jakie osoby mogą skorzystać z niej w praktycznym zastosowaniu:

• toczące walkę z anemią lub obniżonym stężeniem żelaza;
• zmagające się z zatrzymywaniem się wody w organizmie, obrzękami i problemami z nerkami;
• cierpiące na reumatyzm czy bóle stawów;
• z problemami trawiennymi i metabolicznymi;
• dbające o odporność;
• walczące z nadmiernym wypadaniem włosów (choć kwestią pielęgnacji skóry i włosów zajmiemy się dopiero za chwilę).

Czy jednak pokrzywa jest odpowiednia dla wszystkich? Niekoniecznie! Kobiety w ciąży i karmiące, choć mogą czerpać korzyści z właściwości przeciwzapalnych i wspierających układ krwiotwórczy, przed włączeniem jej do diety powinny skonsultować się z lekarzem. Przeciwwskazaniem do stosowania są choroby serca i nerek, a konkretniej – stosowane w ich przebiegu leki moczopędne. Ostrożność powinny zachować również osoby stosujące leki przeciwcukrzycowe oraz – oczywiście – alergicy. Nie powinno się również podawać pokrzywy dzieciom poniżej 12. roku życia ze względu na brak wystarczających dowodów na jej nieszkodliwość dla tej grupy wiekowej.

Mechanizmy działania pokrzywy

Pokrzywa skutecznie działa na organizm w bardzo wielu obszarach zdrowia. Aby jednak móc zrozumieć to, w jaki sposób dokładnie przebiegają procesy, w których bierze udział, warto sięgnąć po mikroskop i przyjrzeć się im na najbardziej podstawowym poziomie – komórkowym.

Działanie przeciwzapalne

Pokrzywa zawiera wiele naturalnych związków, w tym m.in. flawonoidów i fitosteroli, które pomagają zmniejszyć stan zapalny w organizmie. Działa to przede wszystkim na zasadzie hamowania cytokin, czyli białek odpowiedzialnych za wywoływanie stanów zapalnych (takich jak TNF-α czy interleukiny), oraz enzymów zapalnych, takich jak COX-2, które nasilają ból i obrzęk. Dzięki temu pokrzywa może łagodzić objawy zapaleń stawów, skóry czy dróg moczowych.

Wpływ na metabolizm glukozy

Nie od dziś wiadomo, że pokrzywa może obniżać stężenie glukozy we krwi, dlatego od wielu lat była wykorzystywana jako wsparcie dla osób z insulinoopornością lub cukrzycą. Zawarte w niej związki roślinne, przede wszystkim flawonoidy i fitosterole, zwiększają wrażliwość komórek na insulinę i ułatwiają wchłanianie glukozy z krwi. Dodatkowo spowalniają trawienie i wchłanianie cukrów z jedzenia, dzięki czemu nie dochodzi do gwałtownych skoków glukozy po posiłkach.

Działanie moczopędne i detoksykacyjne

Pokrzywa działa moczopędnie i wspomaga detoksykację organizmu m.in. dzięki zawartości związków aktywnych i kwasów organicznych, takich jak kwasy mrówkowy, octowy i fenolowe. To właśnie te substancje wpływają na komórki nabłonka kanalików nerkowych, pobudzając je do zwiększonego z moczem wydalania sodu i wody. W efekcie rośnie objętość moczu, a wraz z nią – ilość usuwanych z organizmu toksyn, kwasu moczowego i zbędnych produktów przemiany materii.

Przeczytaj także: Witamina C. Jak suplementować, by dbać o odporność i skórę?

Zalecane dawki pokrzywy

Zalecane dawki pokrzywy zależą od formy pokrzywy oraz celu, w jakim zamierzasz ją stosować. W przypadku naparów z liści można pić 2–3 razy dziennie filiżankę świeżo zaparzonej herbaty z pokrzywy, szczególnie w celu łagodnego wsparcia układu moczowego, poprawy trawienia lub w okresach zwiększonego zapotrzebowania na żelazo i witaminy.

W przypadku preparatów takich jak ekstrakty z korzenia pokrzywy (np. w kapsułkach lub tabletkach) u osób dorosłych zwykle stosuje się standaryzowane dawki podane przez producenta – najczęściej 300–600 mg na dobę. Wyciągi z korzenia pokrzywy częściej są stosowane w kontekście zdrowia prostaty (np. w łagodnym przeroście gruczołu krokowego) lub jako środki przeciwzapalne, dlatego ich dawkowanie i długość kuracji powinny być każdorazowo konsultowane ze specjalistą. Można też wspierać się naparem z korzenia – łyżkę stołową (ok. 2,5 g) zaparzyć w szklance wody i pić dwa razy dziennie.

Możliwe skutki uboczne stosowania pokrzywy

Przyjmowanie pokrzywy na ogół jest bezpieczne, ale podobnie jak wszystkie inne zioła może w niektórych wypadkach generować skutki uboczne. Wśród najczęściej występujących można z całą pewnością wymienić

• zaburzenia żołądkowo-jelitowe – w większych ilościach pokrzywa może wywoływać nudności, bóle brzucha, zgagę, wzdęcia, biegunki i zaparcia;
• reakcje alergiczne – u osób szczególnie wrażliwych mogą wystąpić wysypka, świąd, pokrzywka kontaktowa, a w skrajnych wypadkach – również reakcje anafilaktyczne;
• nadmierną diurezę – ze względu na to, że pokrzywa wykazuje działanie moczopędne,  jej przyjmowanie może prowadzić do odwodnienia, wypłukiwania elektrolitów (zwłaszcza potasu i sodu), a także osłabienia czy zawrotów głowy;
• wahania stężenia glukozy we krwi – ze względu na to, że pokrzywa potencjalnie obniża poziom glukozy we krwi, należy zachować ostrożność w przypadku cukrzycy lub insulinooporności, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki przeciwcukrzycowe.

Przeczytaj również artykuł: Waga stoi pomimo ćwiczeń i diety? Zobacz, co może być powodem

Interakcje pokrzywy z innymi substancjami

Jak już wspominaliśmy, pokrzywa, choć nieźle wzmacnia organizm, może wchodzić w interakcje z lekami przeciwcukrzycowymi, a także farmaceutykami stosowanymi w chorobach nerek i serca (ze względu na swoje właściwości diuretyczne). Na tym jednak nie koniec połączeń, które mogą skutkować działaniami niepożądanymi. Nie powinno się bowiem łączyć pokrzywy również z lekami na nadciśnienie (ze względu na to, że może obniżać ciśnienie, a razem z nimi – wywołać zbyt silne działanie) oraz przeciwzakrzepowymi i rozrzedzającymi krew (pokrzywa zawiera witaminę K, która może osłabiać ich działanie). Jeśli więc chorujesz przewlekle i przyjmujesz jakieś leki, wsparcie zdrowia pokrzywą każdorazowo konsultuj z lekarzem.

Ostrożność należy zachować również w łączeniu pokrzywy z innymi ziołami o podobnych właściwościach – moczopędnych (skrzyp, mniszek lekarski), obniżających stężenie glukozy (morwa biała, kozieradka) – ponieważ mogą wywołać zbyt silne działanie.

A co z alkoholem? Nie wiadomo nic o silnych interakcjach pokrzywy z tą substancją, ale z pewnością mogą one wywołać nadmierne obciążenie wątroby, a także zwiększyć ryzyko odwodnienia.

Pokrzywa w służbie Twojej urody

Pokrzywa to jedno z ziół, które najczęściej się poleca w pielęgnacji skóry i włosów. Ze względu na to, że skład pokrzywy obejmuje takie składniki jak: krzemionka, witaminy A, C, K i z grupy B, chlorofil, żelazo, wapń oraz garbniki, przypisuje się jej silne działanie wzmacniające i oczyszczające.

Regularne stosowanie pokrzywy może wzmacniać włosy, wspomagać walkę z ich nadmiernym wypadaniem oraz regulować pracę gruczołów łojowych, co jest szczególnie korzystne, jeśli twoja skóra głowy ma skłonność do przetłuszczania się. Z tego względu pokrzywa jest częstym składnikiem szamponów, płukanek i wcierek do włosów.

Jeśli zaś chodzi o pielęgnację skóry, pokrzywa może wspierać utrzymanie równowagi sebum, a także działać tonizująco, przeciwzapalnie i ściągająco, dzięki czemu sprawdza się przy cerze mieszanej, tłustej i trądzikowej. Doskonale łagodzi i odświeża skórę bez jej przesuszania.

Sprawdź także artykuł: Zewnętrzna pielęgnacja włosów. Czy to zapewni dobrą kondycję?

Badania naukowe dotyczące skuteczności pokrzywy

Chociaż różne właściwości pokrzywy były wielokrotnie potwierdzane naukowo, wciąż potrzebne są kolejne badania kliniczne oraz badania in vivo (czyli na żywych organizmach – ludzkich i zwierzęcych), aby dokładnie udokumentować jej działanie. Otworzy to kolejne możliwości jej zastosowania w profilaktyce i leczeniu. Do najważniejszych z dowiedzionych dotychczas zastosowań należą:

• przeciwzapalne i przeciwbólowe;
• diuretyczne i detoksykacyjne;
• antyoksydacyjne;
• hipoglikemizujące.

Źródła:

Działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe

• Chrubasik J.E. et al., Effectiveness of stinging nettle (Urtica dioica) in the treatment of osteoarthritis: a randomized controlled trial, Phytomedicine, 1997, 4(2): 105–111.

• Riehemann K. et al., Plant extracts from stinging nettle (Urtica dioica), an anti-rheumatic remedy, inhibit the proinflammatory transcription factor NF-κB, FEBS Letters, 1999, 442(1): 89–94.

Właściwości moczopędne i detoksykacyjne

• Tahri A. et al., Diuretic activity of aqueous extracts of Urtica dioica in rats, Journal of Ethnopharmacology, 2000, 73(1–2): 95–100.

• Momekov G., Momekova D., Protective effects of Urtica dioica L. against cyclophosphamide-induced genotoxicity in mice, Acta Pharmaceutica, 2012, 62(3): 409–419.

Wpływ na metabolizm glukozy i gospodarkę insulinową

• Kianbakht S. et al., Efficacy of Urtica dioica extract in the treatment of type 2 diabetes: a randomized double-blind placebo-controlled clinical trial, Pakistan Journal of Biological Sciences, 2011, 14(15): 775–779.

• Golalipour M.J. et al., Effect of aqueous extract of Urtica dioica leaves on serum glucose and lipid profile in streptozotocin-diabetic rats, Iranian Journal of Endocrinology and Metabolism, 2006, 8(1): 61–67.

Wspieranie układu krwiotwórczego i leczenie anemii

• Upton R. (ed.), Stinging Nettle Leaf (Urtica dioica): Analytical, Quality Control, and Therapeutic Monograph, American Herbal Pharmacopoeia, 2008.

• Yarnell E., Abascal K., Nettles – A functional food, Alternative and Complementary Therapies, 2005, 11(6): 296–300.

Właściwości immunomodulujące i antyoksydacyjne

• Gülçin I. et al., Antioxidant activity of stinging nettle (Urtica dioica) extract, Lebensmittel-Wissenschaft und-Technologie, 2004, 41(3): 375–379.

• Farzami B. et al., Induction of insulin secretion by a component of Urtica dioica leaf extract in perifused islets of Langerhans and its in vivo effects in normal and streptozotocin diabetic rats, Journal of Ethnopharmacology, 2003, 89(1): 47–53.

Zastosowanie w pielęgnacji skóry i włosów

• Oryan A. et al., Effect of Urtica dioica on wound healing: a randomized clinical trial, Iranian Red Crescent Medical Journal, 2015, 17(10): e19974.

• Wesołowska A. et al., Application of Urtica dioica extracts in hair cosmetics, Journal of Ethnopharmacology, 2007, 110(3): 456–462.

Możliwe działania niepożądane i interakcje z lekami

• Brinker F., Herb Contraindications and Drug Interactions, Eclectic Medical Publications, 2010.

• Blumenthal M. et al. (eds.), The Complete German Commission E Monographs: Therapeutic Guide to Herbal Medicines, American Botanical Council, 1998.