Mniszek lekarski – niepozorny sprzymierzeniec zdrowia i urody

Mniszek lekarski, czyli roślina, która pewnie najbardziej kojarzy ci się z uwielbianym przez dzieci dmuchawcem, to prawdziwa bomba zdrowotna! Choć wciąż bywa traktowany jak zwykły chwast i wyrywany z trawników, potrafi bardzo wiele: od wspomagania zdrowia organizmu po poprawę stanu skóry. Trudno się więc dziwić, że od stuleci cieszy się uznaniem fitoterapeutów i zielarzy, a coraz częściej również lekarzy i farmaceutów. W naszym artykule opowiemy ci zarówno o niezwykłych właściwościach mniszka, jak i o sposobach jego zastosowania. Bo w tym wypadku zdrowie dosłownie rośnie pod twoimi stopami!

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czym jest mniszek lekarski;
• jakie są jego właściwości;
• na czym polegają mechanizmy działania tej rośliny;
• jakie są przeciwwskazania do stosowania syropów z mniszka i innych jego preparatów;
• czy istnieją badania, które potwierdzają skuteczność działania tej rośliny.

Nazwa składnika

Choć wszyscy kojarzymy przyciągające wzrok żółte kwiatki i towarzyszące im białe, puszyste kule, czasem trudno jest nam ustalić, jak należy je nazywać. Dmuchawiec, mlecz, mniszek lekarski, mniszek pospolity? A może dostojniej – Taraxacum Officinale?

Taraxacum Officinale, nazwa botaniczna tej ciekawej rośliny, wywodzi się od greckich słów taraxo (zaburzenie) i akos (lekarstwo) bądź taraxacis (zapalenie). Officinale to natomiast określenie wskazujące na to, że roślina jest wykorzystywana do celów aptecznych. Skąd jednak wzięła się polska nazwa mniszka? Z XIII-wiecznych łacińskich zapisków, w których nazywano roślinę caput monachi, czyli głową mnicha. Autorowi tej nazwy dno kwiatowe rośliny po rozsianiu owoców skojarzyło się bowiem z tonsurą, czyli charakterystycznym dla średniowiecznych mnichów sposobem golenia głowy. 

Potoczne określenia – dmuchawiec i mlecz – są zdecydowanie łatwiejsze do wyjaśnienia. Dmuchawiec ze względu na puszyste, zawierające nasiona białe kule powstające z przekwitłych kwiatów, które są łatwo rozpraszane przez wiatr. Zaś mlecz – choć to nazwa zarezerwowana dla zupełnie innej rośliny – pochodzi od soku mlecznego, który wycieka ze świeżo zerwanej łodygi.

Czym jest mniszek lekarski?

Mniszek pospolity jest rośliną niezwykle powszechnie występującą. Można ją spotkać w niemal całej Europie, północno-zachodniej Afryce oraz Azji. Jego ojczyzną prawdopodobnie jest Grecja, choć niektórzy botanicy za miejsce jego pochodzenia wskazują łąki okolic Himalajów.

Mniszek jest niezwykle odporny – dobrze znosi uszkodzenia mechaniczne, dlatego można go spotkać nawet na często uczęszczanych ścieżkach. Zapewne między innymi właśnie ze względu na dużą dostępność i wytrzymałość mniszek lekarski w wielu krajach stał się popularnym składnikiem posiłków. W związku z zawartością licznych składników aktywnych jest również powszechnie wykorzystywany w celach leczniczych. W kontekście upraw rolnych uważa się go jednak za chwast.

Z biologicznego punktu widzenia mniszek lekarski jest byliną polną, czyli rośliną zielną żyjącą dłużej niż dwa lata. Zwykle ma kilka bezlistnych łodyg wyrastających z jednego miejsca ulokowanego blisko podłoża. Każda łodyga zakończona jest jednym kwiatem, który po okresie kwitnienia przekształca się w charakterystyczne białe owocostany zwane dmuchawcami. 

Mniszek lekarski jako roślina lecznicza

Pod względem możliwości wykorzystania w medycynie naturalnej mniszek lekarski jest niezwykle wszechstronny – właściwości lecznicze przypisuje się bowiem całej roślinie, czyli:

• korzeniowi mniszka lekarskiego – do celów leczniczych pozyskuje się go jesienią ze starszych roślin poprzez wykopanie ich i usunięcie części nadziemnej;
• zielu mniszka lekarskiego – to cała część nadziemna (rozeta), którą ścina się wiosną, w okresie, kiedy roślina wytworzy już liście i pędy z pączkami koszyczków kwiatowych;
• liściom mniszka lekarskiego – można je uzyskać, jeśli od części nadziemnej rośliny odrzuci się pędy kwiatów;
• kwiatom mniszka lekarskiego – zbieranym w okresie kwitnienia koszyczkom kwiatowym.

Mniszek lekarski stosuje się w bardzo wielu postaciach, takich jak: świeży sok z mniszka, napar z korzenia bądź liści, syrop z kwiatów mniszka (zwany miodem), odwar, wino z korzeni i herbatki z mniszka. A także wyrobów typowo aptecznych: kapsułek czy ekstraktów; często można go więc spotkać składzie suplementów czy maceratów do użytku zewnętrznego. Dobrym pomysłem jest również spożywanie młodych liści mniszka – świetnie sprawdzają się do sałatek, a nawet do sosów typu pesto.

Zapoznaj się również z artykułem: Skuteczna ochrona przed zapaleniem pęcherza i dróg moczowych

Źródła mniszka lekarskiego

Skąd pozyskuje się mniszek lekarski, który znajdujesz w aptecznych preparatach? Przede wszystkim z plantacji zielarskich, które zakłada się przede wszystkim w krajach o umiarkowanym klimacie (w Europie to głównie Niemcy, Polska, Francja). Takie uprawy pozwalają dokładnie kontrolować stan gleby, nawożenie i okresy zbioru, co ma duży wpływ na właściwości lecznicze rośliny.

Oczywiście zdarzają się jeszcze osoby, które na mniejszą skalę – zwłaszcza w przypadku indywidualnego użycia lub niewielkich manufaktur ekologicznych – zbierają dziko rosnący mniszek. Aby jednak było to bezpieczne, należy się upewnić, że jest on zbierany z dala od dróg i pól, gdzie byłby narażony na kontakty z metalami ciężkimi czy pestycydami. Co więcej, rośliny zbierane w naturze mają bardziej zróżnicowany skład niż te z plantacji zielarskich, co może stanowić problem w produkcji preparatów o określonym działaniu.

Mniszek lekarski – właściwości i korzyści zdrowotne

Lecznicze właściwości mniszka wiążą się z obecnością w nim wielu cennych substancji aktywnych, takich jak witaminy (A, C, D, z grupy B), minerały i pierwiastki (potas, magnez, krzem, żelazo), a także przeciwutleniacze (flawonoidy, karotenoidy, polifenole), garbniki roślinne, inulina czy asparagina.

Ze względu na zawartość tak wielu ważnych składników mniszek zalecany (i stosowany!) jest w profilaktyce i leczeniu wielu schorzeń. Co istotne, każda z części rośliny jest wykorzystywana w leczeniu innych dolegliwości.

Korzeń mniszka ma na przykład szerokie zastosowanie jako środek wspomagający trawienie, ponieważ skutecznie pobudza wydzielanie soków trawiennych. Doskonale wspomaga również pracę wątroby (w tym wytwarzanie żółci przez wątrobę), a także poprawia przepływ żółci z pęcherzyka żółciowego, co ułatwia trawienie tłuszczów.

Liście mniszka lekarskiego wykazują działanie działanie moczopędne, a ze względu na to, że mają również działanie przeciwzapalne, doskonale łagodzą stany zapalne układu moczowego. Zapobiegają również tworzeniu uciążliwych piasku i kamieni nerkowych. Wszystko to sprawia, że właściwości mniszka znajdują zastosowanie w leczeniu kamicy nerkowej czy zapaleniu pęcherza moczowego.

Kwiaty mniszka znane są ze swoich cennych właściwości leczniczych w obszarze schorzeń skóry. Najczęściej roślinę wykorzystuje się w łagodzeniu objawów łuszczycy i trądziku (używaj mniszka zewnętrznie, np. w postaci maceratu). Jednak również charakterystyczny biały sok, który wycieka z łodygi rośliny po jej przecięciu ma swoje zastosowanie – ma potencjał, by poradzić sobie z usuwaniem brodawek skórnych.

Mniszek lekarski wspiera leczenie tzw. stanu przedcukrzycowego (czyli insulinooporności). Dzięki zawartej w nim inulinie, będącej związkiem spowalniającym wchłanianie glukozy, skutecznie obniża poziom cukru we krwi. W sytuacji insulinooporności często zaleca się picie herbaty z mniszka, a konkretniej z jego ususzonych kwiatów, a jeszcze lepiej w tej roli sprawdzają się jego korzenie. 

Jeśli zaś chodzi o działanie przeciwwirusowe, najlepiej się sprawdzą ekstrakty z mniszka, a konkretniej z jego korzeni i liści. Zawarte w nich substancje wywierają bowiem korzystny wpływ na czynność fagocytarną białych ciałek krwi, co może pobudzać wytwarzanie interferonu. Wzmacnia on układ odpornościowy poprzez wysyłanie komórkom sygnałów, aby „uzbroiły się” przeciwko nadciągającym wirusom.

Z pewnością zainteresuje Cię również: Detoks i regeneracja wątroby. Jak dbać o oczyszczenie i zdrowie?

Kto może i powinien korzystać z mniszka lekarskiego?

Z dobrodziejstw, jakie niesie za sobą przyjmowanie mniszka lekarskiego, w największym stopniu mogą skorzystać osoby:

• z problemami trawiennymi;
• z obrzękami i tendencją do zatrzymywania wody w organizmie;
• ze stanami zapalnymi skóry;
• z insulinoopornością i zespołem metabolicznym;
• którym zależy na dodatkowym wsparciu pracy wątroby i pęcherzyka żółciowego.

Mechanizmy działania mniszka lekarskiego

Aby się dowiedzieć więcej na temat tego, w jaki sposób mniszek lekarski wpływa na organizm, warto bliżej się przyjrzeć wybranym mechanizmom działania tej rośliny.

Poprawa trawienia

Zawarta przede wszystkim w korzeniach mniszka lekarskiego inulina, czyli rodzaj błonnika pokarmowego, działa jak naturalny prebiotyk. Nie jest trawiona w górnej części przewodu pokarmowego, a fermentuje w jelicie grubym, stając się pożywką dla korzystnych bakterii probiotycznych. To zaś przyczynia się do poprawy trawienia, lepszego wchłaniania składników odżywczych i wzmocnienia odporności.

Wolne rodniki i stres oksydacyjny

Liczne związki polifenolowe zawarte w preparatach z mniszka i samym mniszku – flawonoidy – są silnymi przeciwutleniaczami, które stabilizują reaktywne formy tlenu (tzw. wolne rodniki), chroniąc tkanki przed powodowanymi przez nie uszkodzeniami. Zapobiega to starzeniu się komórek i rozwojowi niektórych chorób cywilizacyjnych. 

Zalecane dawki mniszka lekarskiego

Zalecane dawki mniszka lekarskiego zależą od tego, z jakiej części rośliny korzystasz (korzeń, liście, zieleń) i w jakiej jest ona formie (napar, wyciąg, kapsułki, sok). Poniżej znajdziesz orientacyjne dawki dla najczęstszych zastosowań.

Korzeń mniszka:

• odwar – 1–2 łyżeczki rozdrobnionego korzenia (2–4 g) zalej szklanką wody, gotuj przez 5–10 minut, odstaw na 15 minut i pij 2–3 razy dziennie;
• kapsułki lub tabletki z korzeniem mniszka – 1000-1500 mg na dobę (sprawdź, ile substancji czynnej jest w preparacie!);
• nalewka – 1–2 ml nalewki (25%) 3 razy dziennie.

Liście mniszka:

• napar – 1–2 łyżeczki suszonych liści (2–4 g) zalej szklanką wrzątku, parz 10–15 minut i pij 2–3 razy dziennie;
• sok z liści mniszka - 5–10 ml, 2–3 razy dziennie (najlepiej przed posiłkiem).

Ziele mniszka:

• napar – 2–4 g zalej szklanką wrzątku, parz 10–15 minut i pij 2–3 razy dziennie.

Kwiaty:

• herbatka – 1–2 łyżeczki suszonych kwiatów zalej szklanką wrzątku, parz 10–15 minut, pij 2–3 razy dziennie.

Możliwe skutki uboczne mniszka lekarskiego

Chociaż mniszek lekarski powszechnie jest uznawany za bezpieczny, czasem może powodować skutki uboczne i wchodzić w interakcje z niektórymi lekami.

Jeśli chodzi efekty niepożądane, mniszek może być przede wszystkim przyczyną reakcji alergicznych. Dzieje się tak w przypadku osób uczulonych na rośliny z rodziny astrowatych, do której zalicza się zarówno mniszek, jak i inne rośliny lecznicze, choćby rumianek czy nagietek. Alergia może się objawiać w postaci reakcji skórnych, pokrzywki czy duszności. U osób nadwrażliwych na działanie mniszka mogą się również pojawić problemy żołądkowe, takie jak wzdęcia, zgaga czy biegunka. Co więcej, składniki mniszka wzmagają diurezę, czyli wydzielanie moczu, co w dłuższej perspektywie może doprowadzić do odwodnienia lub zaburzeń elektrolitowych.

Warto również dodać, że zdecydowanie odradza się stosowanie mniszka w ciąży, a także w okresie karmienia piersią ze względu na brak wystarczających badań na wpływ tej rośliny na matkę i dziecko.

Interakcje mniszka lekarskiego z innymi substancjami

A co z interakcjami lekowymi? Ogólnie uznaje się, że nie powinno się łączyć leków z preparatami ziołowymi, ponieważ mogą one zaburzać działanie substancji leczniczych. Dlatego osoby, które przyjmują leki, chcąc rozpocząć przyjmowanie mniszka, każdorazowo powinny się skonsultować z lekarzem. Z całą pewnością jednak mniszka w żadnej postaci nie powinno się łączyć z lekami:

• moczopędnymi – mniszek może nasilać ich działanie, prowadząc do odwodnienia;
• przeciwcukrzycowymi – stosowany razem z nimi mniszek może nadmiernie obniżać poziom glukozy we krwi, a tym samym prowadzić do hipoglikemii;
• przeciwzakrzepowymi – mniszek może spowalniać krzepnięcie krwi, co zwiększa ryzyko występowania krwawień i siniaków.

Przeczytaj również: Przewlekły stres a zdrowie jelit: jak zadbać o mikrobiom?

Badania dotyczące właściwości zdrowotnych mniszka lekarskiego

Mimo że ta niezwykła roślina wciąż pozostaje obiektem zainteresowania naukowców, o mniszku lekarskim wiemy już naprawdę sporo. Na podstawie wybranych badań można więc stwierdzić, że mniszek ma duży potencjał do stosowania m.in. w:

• łagodzeniu niektórych objawów związanych z immunologicznymi i zapalnymi chorobami przewodu pokarmowego dzięki dużej zawartości substancji o działaniu przeciwzapalnym i przeciwutleniającym;
• terapii schorzeń układu pokarmowego;
• leczeniu nowotworów ze względu na obfitość leczniczych terpenoidów i polisacharydów;
• poprawie trawienia;
• zmniejszania stężenia glukozy we krwi.

Naukowcy podkreślają jednak, że wciąż konieczne są dalsze badania kliniczne dotyczące metabolizmu, biodostępności i bezpieczeństwa substancji zawartych w mniszku lekarskim, aby móc szerzej stosować tę roślinę w medycynie i farmacji.

Źródła:

Działanie moczopędne i wsparcie układu moczowego

• Clare B.A., Conroy R.S., Spelman K., The diuretic effect in human subjects of an extract of Taraxacum officinale folium over a single day, Journal of Alternative and Complementary Medicine, 2009, 15(8): 929–934.

• Schütz K. et al., Taraxacum officinale root extract promotes diuresis and sodium excretion, Planta Medica, 2006, 72(9): 803–808.

Właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne

• Li W. et al., Anti-Inflammatory effects and mechanisms of Dandelion extract in macrophages, Frontiers in Pharmacology, 2022, 13: 977057.

• Zhou S. et al., Dandelion polysaccharides: immunomodulatory, anti-inflammatory, antioxidant effects and potential applications, Nutrients, 2023, 15(19): 4120.

Wpływ na trawienie i metabolizm glukozy

• Kania-Dobrowolska M. et al., Dandelion as a source of compounds affecting lipid metabolism, digestion, and blood sugar, Biomed Research International, 2022, 2022: 9498421.

• Yarnell E., Abascal K., Dandelion (Taraxacum officinale and T. mongolicum), Alternative and Complementary Therapies, 2009, 15(2): 68–73.

Ochrona i regeneracja wątroby

• Di Napoli A. et al., A comprehensive review of the benefits of Taraxacum, Bulletin of the National Research Centre, 2021, 45: 94.

• You Y. et al., Hepatoprotective effects of Taraxacum officinale on carbon tetrachloride-induced liver injury in mice, Journal of Ethnopharmacology, 2010, 130(2): 364–370.

Zastosowanie dermatologiczne i pielęgnacyjne

• Choi U.K. et al., Antioxidant and anti-inflammatory activities of dandelion (Taraxacum officinale) root and leaf, Food Science and Biotechnology, 2010, 19(2): 447–455.

• Olas B., Pro-health properties of dandelion (Taraxacum officinale L.) in the light of the latest research, Products, 2022, 5(1): 28–39.