Niepozorne szyszki mocy, czyli inne oblicze chmielu

O tym, że zielone szyszki chmielu od wieków są wykorzystywane kluczowy składnik piwa, wiedzą chyba wszyscy. Niewielu jednak ma świadomość, że ich zastosowanie wykracza daleko poza browarnictwo. Dzięki bogactwu biologicznie czynnych składników chmiel zyskuje coraz większe uznanie także w kosmetyce i fitoterapii. Co dokładnie zawiera ta roślina i jak wpływa na nasz organizm? Poznaj właściwości, które sprawiają, że po chmiel warto sięgnąć nie tylko w słoneczne letnie popołudnie.

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czym jest chmiel;
• z jakimi substancjami wchodzi w interakcje;
• na czym polegają mechanizmy jego działania;
• jakie ma zastosowanie w pielęgnacji i kosmetyce.

Nazwa składnika

Czy kiedyś zastanawiało Cię, skąd wzięła się nazwa chmiel? Nawet jeśli takie myśli nie zaprzątają Twojej głowy, być może zaciekawi Cię to, że pochodzi ona od starosłowiańskiego słowa chmel i jest wspólna dla wielu języków słowiańskich, w tym m.in. czeskiego i rosyjskiego. Nazwa (wraz z rośliną) najprawdopodobniej przywędrowała do nas zza zachodniej granicy – w dawnych językach niemieckich chmiel określano bowiem słowem humil.

Ta forma przebrzmiewa też w łacińskiej nazwie gatunku – Humulus lupulus. Co ciekawe, jej drugi człon oznacza małego wilczka i został dodany prawdopodobnie ze względu na to, że przez długi czas uważano chmiel za roślinę dość dominujacą, która zarasta inne i tłumi ich rozrost – zupełnie tak, jak wilk, który dominuje inne zwierzęta.

Przeczytaj również: Melatonina na sen - skuteczność, zalecenia i działania niepożądane

Czym jest chmiel i skąd pochodzi

Chmiel zwyczajny to wieloletnia (choć bywają też odmiany jednoroczne) roślina dwupienna (kwiaty żeńskie i męskie rozwijają się na różnych osobnikach) pnąca z rodziny konopiowatych (Cannabaceae), charakterystyczna dla klimatu umiarkowanego. Nadziemna część tej byliny, która obumiera na zimę, osiąga nawet 6 metrów wysokości! Warto wiedzieć, że pierwsze wiosenne pędy rośliny, które wyrastają z podziemnego kłącza na początku sezonu wegetacyjnego, w niektórych krajach, takich jak Francja, Belgia i Niemcy, są uważane za prawdziwy rarytas... spożywczy. Porównuje się je do szparagów i podaje w podobny sposób – duszone, gotowane lub smażone.

Chmiel słusznie jest kojarzony głównie ze swojego zastosowania w produkcji piwa, do której używa się żeńskich kwiatostanów rośliny, tzw. szyszek chmielowych zbudowanych z przylistków. Szyszki nie tylko nadają napojowi charakterystyczną goryczkę i aromat, ale też działają konserwująco. Chmiel jest jednak rośliną dużo bardziej wszechstronną, niż mogłoby się wydawać – zawiera substancje o właściwościach uspokajających, przeciwzapalnych i przeciwbakteryjnych. Znajduje więc zastosowanie nie tylko w przemyśle spożywczym, ale też w ziołolecznictwie, kosmetyce i środkach suplementacyjnych. Rośnie dziko w wielu rejonach całej Eurazji, ale obecnie jest pozyskiwany przede wszystkim z profesjonalnych upraw chmielu.

Chmiel jako roślina lecznicza potrafi naprawdę wiele

Chmiel ma bardzo długą tradycję stosowania w medycynie ludowej, ale coraz częściej sięga po niego również ta konwencjonalna. Za najcenniejsze uważa się oczywiście żeńskie kwiatostany, czyli szyszki chmielowe, z których przygotowuje się napary/herbatki, nalewki, a także kapsułki lub tabletki.

Swoje właściwości prozdrowotne chmiel zawdzięcza zawartości takich składników, jak:

• lupulina – żółtawa substancja o działaniu uspokajającym i nasennym;
• olejki eteryczne (w tym składający się na nie alfa humulen) – o działaniu antybakteryjnym i przeciwzapalnym;
• gorycze chmielowe – wspierają trawienie i pobudzają apetyt;
• flawonoidy (jak ksantohumol) i fitohormony – działają antyoksydacyjnie i łagodzą objawy menopauzy, w tym uderzenia gorąca (mają właściwości podobnie do estrogenów).

Przeczytaj również: Dieta i suplementy na menopauzę

W jaki sposób uprawia się chmiel do celów leczniczych i kosmetycznych

Jak już wspominaliśmy, do celów kosmetycznych i leczniczych używa się jedynie chmielowych szyszek. Inne elementy rośliny, takie jak pędy, liście, kwiaty męskie czy korzenie, nie zawierają bowiem takich ilości substancji aktywnych.

Kwiaty żeńskie zebrane zostają ręcznie lub mechanicznie, zwykle pod koniec lata (sierpień–wrzesień), ponieważ w tym okresie są już dobrze dojrzałe – otoczone żywicą, a przez to lekko lepkie. Najcenniejsze są te szyszki, które nie są nadmiernie przesuszone. Podsusza się je bowiem później w precyzyjnie ustalonych warunkach – przewiewnych, zacienionych miejscach, w temperaturze nieprzekraczającej 60°C. To istotne, ponieważ zbyt wysoka temperatura może niszczyć cenne olejki i gorycze. Podsuszony surowiec przechowuje się w szczelnych, chłodnych miejscach, w których czeka na dalszą obróbkę – produkcję suszu, ekstraktów alkoholowych, olejku chmielowego, wyciągu wodno-glicerynowego czy standaryzowanych ekstraktów zawierających określoną ilość składników aktywnych (np. lupuliny) do wykorzystania w produkcji suplementów.

Szyszki chmielu to wiele właściwości i korzyści zdrowotnych

Wiesz już, że chmiel jest rośliną niezwykle wszechstronną w kwestii zastosowań prozdrowotnych. Najwyższy jednak czas, abyśmy się przyjrzeli konkretom, czyli temu, w jakich obszarach zdrowia możemy liczyć na wsparcie tej rośliny.

Do najważniejszych sposobów działania chmielu w tym kontekście należy zaliczyć:

• uspokajające i nasenne – zawarte w chmielu związki – głównie lupulina i olejki eteryczne – działają łagodnie wyciszająco. Stosuje się go więc jako wsparcie w bezsenności, napięciu i stresie, często z innymi ziołami, takimi jak melisa, kozłek lekarski i lawenda;
• wspierające funkcje układu pokarmowego – gorycze chmielowe zawarte w szyszkach doskonale pobudzają apetyt i łagodzą wzdęcia, a także pobudzają wydzielanie soków żołądkowych, ma również właściwości rozkurczowe;
• przeciwzapalne i przeciwbakteryjne – dawniej stosowano go zewnętrznie na trudno gojące się rany czy infekcje skórne;
• pielęgnacyjne i wspierające – chmiel ma działanie ściągające, tonizujące i przeciwzapalne, dlatego stosuje się go w kosmetykach i preparatach przeznaczonych do cer wrażliwej, trądzikowej i tłustej (m.in. w łojotokowym zapaleniu skóry);
• hormonalne – szyszki chmielu zawierają substancje naśladujące działanie żeńskich hormonów płciowych, czyli fitoestrogeny. Pomagają one w łagodzeniu objawów okresu okołomenopauzalnego.

Kto może i powinien korzystać z dobroczynnego działania chmielu 

Korzyści zdrowotne z opisywanego składnika mogą czerpać osoby z problemami dotyczącymi różnych obszarów zdrowia. Jest on jednak polecany przede wszystkim mężczyznom i kobietom:

• zmagającym się z problemami ze snem – zwłaszcza w kontekście łagodnych dolegliwości, wynikających bezpośrednio ze stresu;
• cierpiącym z powodu nadmiernego napięcia i lęku – łagodzi niepokój i napięcie, pozwala na odprężenie psychiczne;
• w okresie okołomenopauzalnym – oprócz uderzeń gorąca ogranicza też zaburzenia snu;
• mającym problemy z funkcjonowaniem układu pokarmowego – wspiera trawienie poprzez działanie rozkurczowe i żółciopędne.

Warto pamiętać, że nie zaleca się stosowania tej rośliny u dzieci, kobiet w ciąży i osób chorujących na nowotwory hormonozależne.

Przeczytaj także: Witamina A - niedoceniany składnik w diecie dorosłych: rola odporności w skórze

Mechanizmy działania chmielu

Działanie chmielu na poziomie komórkowym jest niezwykle złożone, a to ze względu na to, że zawiera on dużo bardzo zróżnicowanych pod względem budowy i działania substancji. Poniżej zebraliśmy informacje o kilku z najważniejszych mechanizmów.

Działanie uspokajające i nasenne

Za te efekty bezpośrednio odpowiada wspominana już substancja nazywana lupuliną. Jest to mieszanka żywic i olejków eterycznych, która moduluje receptory GABA – te same, które są celem działania leków uspokajających (np. benzodiazepin). Lupulina wzmacnia działanie GABA (kwasu γ-aminomasłowego), głównego neuroprzekaźnika hamującego w mózgu. W ten sposób prowadzi do zmniejszenia pobudliwości neuronów, a tym samym – wyciszenia.

Właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne

Zawarte w szyszkach chmielu substancje nazywane ksantohumolem i izoksantohumolem wykazują silne działanie ochronne. Dzieje się tak ze względu na to, że hamują one aktywację czynnika NF-κB, który odgrywa istotną rolę w rozwoju stanów zapalnych. Neutralizują również wolne rodniki, co sprawia, że chronią organizm przed stresem oksydacyjnym i opóźniają starzenie się. Wykazują również działanie protekcyjne wobec naczyń krwionośnych, komórek skóry i śródbłonka.

Potencjał fitoestrogenny

Szyszki zawierają jeden z najsilniejszych znanych fitoestrogenów (związków roślinnych o podobnej do estrogenów strukturze) zwanym 8-prenylonaryngeniną. Ta substancja wiąże się z receptorami estrogenowymi (ERα i ERβ), co wpływa na ekspresję genów regulowanych przez estrogeny. Może również łagodzić objawy okresu okołomenopauzalnego, a także wpływać na gospodarkę hormonalną, metabolizm kości i elastyczność skóry. Co istotne, wykazuje potencjał antynowotworowy w przypadku niektórych nowotworów hormonozależnych, w tym raka piersi. Do dokładnego określenia działania składnika w tym zakresie wciąż potrzebne są jednak dokładniejsze badania.

Być może zainteresuje Cię również: Sekret mocnych kości i drożnych naczyń – poznaj witaminę K₂

Zalecane dawki

Należący do rodzimej flory Polski chmiel jest dostępny w różnych formach, i to przede wszystkim właśnie z nimi są związane wskazania dotyczące konkretnych dawek tego ziela. Do najczęstszych należą:

• szyszki, które można kupić luzem (często porcje chmielu pakowane są w małe opakowania 500, 100 czy 50 g) albo w wygodnych saszetkach do zaparzania. Do przygotowywania naparu potrzebna jest mniej więcej 1 łyżeczka szyszek (0,5–1 g) na filiżankę wrzątku. Taką herbatkę można pić nawet 2–3 razy dziennie, np. wieczorem przed zaśnięciem;
• suplementy diety z ekstraktem z chmielu – zazwyczaj są standaryzowane pod względem substancji aktywnych, co oznacza, że w każdej kapsułce czy tabletce powinno być ich tyle samo. Dzienna dawka w takiej formie dla osoby dorosłej waha się od 200 do 500 mg (w zależności od ilości ekstraktu w preparacie);
• chmiel przyjmuje się czasem również w formie nalewek przygotowywanych np. w proporcji 1 : 5 na bazie 60–70-procentowego alkoholu. Takie specyfiki podaje się w kroplach – zwykle 20–30 do trzech razy dziennie (często przyjmuje się, że dzienna porcja powinna odpowiadać proporcji 1 kropli na 1 kg ciała), które miesza się z wodą.

Skutki uboczne są rzadkie, ale się zdarzają

Chmiel może powodować skutki uboczne, ale przede wszystkim wtedy, gdy jest przyjmowany w towarzystwie leków, podawany jest w zbyt dużych dawkach albo jest stosowany długotrwale. Do najczęstszych efektów niepożądanych można zaliczyć przede wszystkim:

• nadmierną senność i otępienie;
• bóle i zawroty głowy;
• zaburzenia hormonalne;
• problemy trawienne;
• reakcje alergiczne;
• fotouczulenie (chmiel może zwiększać wrażliwość na słońce).

Interakcje zachodzące z innymi substancjami

Mimo że chmiel jest zupełnie naturalnym składnikiem, podobnie zresztą jak inne zioła, nie możesz go dowolnie miksować z innymi substancjami. Co więcej, zdecydowanie lepiej tego nie robić – podjęcie takiego ryzyka na własną rękę, bez konsultacji ze specjalistą, zwłaszcza jeśli chorujesz przewlekle lub przyjmujesz jakieś leki, może mieć bowiem dość poważne skutki.

Tej rośliny z całą pewnością zdecydowanie nie należy łączyć z:

• lekami uspokajającymi i nasennymi – zwłaszcza tymi silnymi, jak benzodiazepiny czy barbiturany. Może bowiem nasilać działanie tych leków, zwiększać senność, spowalniać reakcje, a nawet spowodować kryzys oddechowy;
• lekami przeciwdepresyjnymi – przede wszystkim często przepisywanymi inhibitorami wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz inhibitorami MAO. Dane kliniczne na temat interakcji tych substancji są niepewne, ale warto zachować ostrożność;
• lekami hormonalnymi – takimi jak stosowane w ramach hormonalnej terapii zastępczej (HTZ), a także antykoncepcja hormonalna i leki stosowane w hormonozależnych nowotworach. Może to bowiem doprowadzić do niebezpiecznej modyfikacji działania hormonów.

A co z alkoholem? Chmiel może nasilać działanie depresyjne alkoholu, a także senność, zawroty głowy i problemy z równowagą. Czy bezpośrednio wiąże się to ze spożyciem piwa? Raczej nie – w piwie są bowiem jego śladowe ilości, ponieważ jego zadaniem jest przede wszystkim nadawanie napojowi aromatu. Ta uwaga dotyczy więc przede wszystkim interakcji z lekami i suplementami na bazie chmielu.

Zastosowanie kosmetyczne chmielu jest wszechstronne

Roślina jest wykorzystywana w kosmetologii głównie ze względu na swoje właściwości przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, antyoksydacyjne i fitoestrogenowe. Do najważniejszych substancji aktywnych chmielu w tym kontekście należą ksantohumol, 8-prenylonaryngenina, a także gorycze i olejki eteryczne.

Chmiel wykorzystuje się przede wszystkim do produkcji kosmetyków przeciwstarzeniowych, ponieważ może poprawiać jędrność skóry, redukować drobne zmarszczki i chronić przed wolnymi rodnikami. Świetnie się sprawdza również w przypadku cer trądzikowej i tłustej – działa na nie przeciwzapalnie, ściągająco i przeciwbakteryjnie. Za stosowanie kosmetyków z chmielem podziękuje Ci również cera wrażliwa, podrażniona, bo ze względu na właściwości łagodzące rośliny mogą zmniejszać świąd i łagodzić stany zapalne.

Producenci chętnie sięgają po tę roślinę również przy tworzeniu formuł do pielęgnacji włosów. Szampony i wcierki z jej użyciem doskonale wspomagają bowiem walkę z łupieżem, wzmacniają cebulki włosów i ograniczają przetłuszczanie się skóry głowy.

Badania naukowe

Zastanawiasz się, czy nasze wywody na temat możliwości chmielu zwyczajnego nie są aby nieco przesadzone? W końcu to tylko roślina. No właśnie nie! Badania wskazują jasno: w chmielowych szyszkach drzemie naprawdę spory potencjał:

• właściwości uspokajające i nasenne;
• działanie lękowe i antystresowe;
• potencjał antyoksydacyjny i przeciwzapalny;
• możliwości antybakteryjne.

Źródła:

Działanie uspokajające i nasenne

• Franco L. et al., The sedative effects of a hops standardised extract in animals and humans, Phytotherapy Research, 2012, 26(3): 426–430.

• Schiller H. et al., Sedating effects of Humulus lupulus L. extracts, Phytomedicine, 2006, 13(8): 535–541.

Potencjał fitoestrogenny i łagodzenie objawów menopauzy

• Milligan S.R. et al., Identification of a potent phytoestrogen in hops (Humulus lupulus L.) and beer, Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 1999, 84(6): 2249–2252.

• Possemiers S. et al., The prenylflavonoid 8-prenylnaringenin from hops is a potent phytoestrogen: evidence for a role in the relief of menopausal symptoms, Journal of Nutrition, 2006, 136(5): 1205–1210.

Właściwości przeciwzapalne i antyoksydacyjne

• Miranda C.L. et al., Antiproliferative and cytotoxic effects of prenylated flavonoids from hops (Humulus lupulus) in human cancer cell lines, Food and Chemical Toxicology, 1999, 37(4): 271–285.

• Gerhäuser C. et al., Mechanisms of cancer chemoprevention by xanthohumol, a prenylated chalcone from hops, Molecular Nutrition & Food Research, 2002, 46(3): 127–135.

Wpływ na układ trawienny i właściwości przeciwbakteryjne

• Langezaal C.R. et al., Antimicrobial screening of essential oils and extract of some Humulus lupulus L. cultivars, Planta Medica, 1992, 58(6): 562–563.

• Simpson W.J., Hammond J.R.M., The antimicrobial properties of hop resins, Journal of the Institute of Brewing, 1991, 97(6): 411–415.

Zastosowanie kosmetyczne i dermatologiczne

• Zanoli P., Zavatti M., Pharmacognostic and pharmacological profile of Humulus lupulus L., Journal of Ethnopharmacology, 2008, 116(3): 383–396.

• Dufour C. et al., Assessment of estrogenic potency of hops (Humulus lupulus L.) in cosmetic applications, International Journal of Cosmetic Science, 2013, 35(4): 311–320.

Bezpieczeństwo i interakcje z lekami

• Blumenthal M. et al. (eds.), The Complete German Commission E Monographs: Therapeutic Guide to Herbal Medicines, American Botanical Council, 1998.

• Mahady G.B., Vesper J., Drug–herb interaction review: St. John’s wort, American Journal of Geriatric Pharmacotherapy, 2001, 1(1): 15–26. (w odniesieniu do interakcji chmielu z lekami o działaniu ośrodkowym).