Śródziemnomorski król detoksykacji – poznaj właściwości karczocha

Karczoch, niegdyś symbol wykwintności i luksusu, dziś – choć wciąż nie jest to najpopularniejsze warzywo w naszym kraju – coraz częściej gości na naszych stołach i… w apteczkach. Oprócz swoich wyjątkowych walorów smakowych może się również pochwalić całkiem wieloma cennymi właściwościami leczniczymi. Jest bogaty w przeciwutleniacze, wspiera pracę wątroby i reguluje trawienie. A to dopiero początek jego możliwości! Jeśli zaciekawił Cię ten intrygujący składnik, zapraszamy do wspólnego odkrywania powodów, dla których warto sięgać po niego częściej.

Z artykułu dowiesz się m.in.:

• czym jest karczoch;
• jakie są jego właściwości;
• na czym polegają mechanizmy działania tej rośliny;
• jakie są przeciwwskazania do jej stosowania;
• czy istnieją badania, które potwierdzają skuteczność działania tej rośliny.

Nazwa składnika

Polska nazwa karczocha zwyczajnego wywodzi się wprost od nazwy włoskiej – carciofo, zaś ta – od arabskiego al-kharsuf. To właśnie bowiem Arabowie sprowadzili to warzywo do Europy. Nieco bardziej romantycznie prezentuje się jednak pochodzenie łacińskiej nazwy tej rośliny.

Cynara scolymus swoje źródła ma w greckiej mitologii. Według niej Cynara była jedną z wielu pięknych kobiet, do których zalecał się niezbyt wierny swojej żonie Herze Zeus. Gdy Cynara odrzuciła jego zaloty, wściekły władca nieba i piorunów zamienił ją właśnie w karczocha. Drugi człon nazwy pochodzi od właściwości samej rośliny – a konkretniej jej łuskowatych, sztywnych liści. Scolymus to bowiem przerobione na łacinę greckie skolymos – kolczasty. I choć karczoch jako taki kolców nie ma, nazwa przyjęła się i przez botaników używania jest do dzisiaj.

Przeczytaj również artykuł: Suplementy diety na regenerację wątroby po anbtybiotykoterapi

Czym jest karczoch?

Karczoch zwyczajny to wieloletnia roślina z rodziny astrowatych (Asteraceae), uznawana za jedno z najstarszych warzyw świata. Występuje głównie w basenie Morza Śródziemnego. Na pierwszy rzut oka przypomina pojedynczy kwiat, ale tak naprawdę jego jadalnymi częściami są nierozwinięte kwiatostany – czyli grupa kwiatów zebranych na jednej łodydze. W przypadku karczocha mają one postać mięsistych łusek (listków okrywy) okalających tzw. serce karczocha (mięsiste dno kwiatowe), uważane za jego najdelikatniejszy, a przy tym najsmaczniejszy element warzywa. Cynara scolymus może osiągać nawet 2 metry wysokości i wyróżnia się dużymi, pierzastymi liśćmi.

Karczoch jest lubiany za swój charakterystyczny, lekko gorzkawy smak i duże możliwości przygotowywania – może być zarówno pieczony, grillowany, gotowany, jak i marynowany. Coraz więcej osób docenia również jego właściwości lecznicze, o których opowiemy Ci już za chwilę!

Karczoch jako roślina lecznicza

Jak już wiesz, karczoch jest niezwykle chętnie wykorzystywany w fitoterapii. I to na wielu polach! Jego właściwości wspierające funkcje organizmu są znane od wieków i – co najważniejsze – potwierdzane przez współczesne badania naukowe. Czego konkretnie można oczekiwać od tej niepozornej rośliny? Sprawdźmy:

• ochrona i regeneracja wątroby; 
• poprawa trawienia i łagodzenie dolegliwości takich jak wzdęcia czy uczucie ciężkości;
• obniżenie „złego” cholesterolu LDL i wsparcie układu krążenia;
• działanie moczopędne i detoksykacyjne;
• wspomaganie leczenia zaburzeń metabolicznych (w tym np. insulinooporności).

W celach leczniczych jest wykorzystywany w postaci ekstraktów z liści karczocha, kapsułek i tabletek. Często bywa również elementem mieszanek ziołowych wykorzystywanych do przygotowywania naparów o ciekawym, często określanym mianem kawowego smaku. 

Substancje lecznicze

Wśród najistotniejszych substancji aktywnych zawartych w karczochu można z pewnością wymienić takie, jak:

•    cynaryna – to związek wspierający prawidłową pracę wątroby i układu pokarmowego, zwiększający wydzielanie żółci i chroniący komórki wątroby (hepatocyty). W karczochu są również obecne  kwas kawowy, a także kwas chinowy, które łącząc się ze sobą, tworzą właśnie cynarynę;
• flawonoidy (m.in. luteolina) – mają działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne;
• inulina – to prebiotyk, czyli składnik odżywiający bakterie jelitowe i regulujący stężenie glukozy we krwi, co sprawia, że często znajduje zastosowanie w terapii cukrzycy typu 2.
• Być może zainteresuje Cię również artykuł: Enzymy trawienne  – kiedy warto je suplementować

Źródła karczocha

Skąd bierze się karczoch wykorzystywany do celów leczniczych? Przede wszystkim z rejonów o ciepłym, umiarkowanym klimacie – zwłaszcza Włoch, Hiszpanii i Francji. Chociaż uprawy tego warzywa można również spotkać w niektórych regionach Polski.

Liście karczocha – bo to głównie one są wykorzystywane w celach terapeutycznych – są zbierane jeszcze przed kwitnieniem, ponieważ wtedy zawierają najwięcej cennych substancji czynnych. Najchętniej pozyskuje się młode, dobrze wykształcone liście zewnętrzne.

Liście tradycyjnie suszy się w przewiewnym miejscu w cieniu, ale coraz częściej korzysta się również z suszarni, w których liście są suszone w stałej temperaturze 40–50°C, co pozwala zachować ich właściwości.

W kolejnych etapach liście są rozdrabniane i sprzedawane jako surowiec, wykorzystywane do produkcji tabletek albo pakowane do torebek do zaparzania jako składnik mieszanek ziołowych. Często przygotowuje się z nich również wyciąg, zazwyczaj w procesie ekstrakcji wodno-alkoholowej. 

Różne części karczocha i ich zastosowania

Wiesz już, że do celów leczniczych najczęściej wykorzystywane są liście karczocha – to właśnie one są najbogatszym źródłem dobroczynnych substancji – cynaryny, flawonoidów (luteoliny) i kwasów fenolowych. Świetnie więc sprawdzają się w produkcji suplementów wspomagających pracę wątroby. Nie oznacza to jednak, że pozostałe części tej rośliny są pod względem leczniczym bezużyteczne!

Kwiatostan karczocha – czyli ta część, którą jada się jako warzywo – nie jest tak dobrym źródłem cynaryny jak liście, ale za to jest niezwykle bogaty w błonnik i inulinę, a także przeciwutleniacze. Zbawiennie działa więc na trawienie i mikroflorę jelitową.

Z istniejących części karczocha pozostaje nam jeszcze korzeń, ale on nie ma o udokumentowanego znaczenia zdrowotnego.

Karczoch – właściwości i korzyści zdrowotne

Karczoch jest warzywem, które wyróżnia się licznymi właściwościami prozdrowotnymi. Jedną z najbardziej docenianych jest działanie wspierające zdrowie wątroby. Dzięki zawartości cynaryny ta roślina doskonale pobudza wydzielanie żółci, wspomagaj trawienie tłuszczów, a także chroni komórki tego narządu i wspiera ich regenerację. Może również łagodzić wzdęcia i uczucie ciężkości po posiłku, a także stymulować apetyt.

Doskonale radzi sobie również ze zmniejszaniem ilości cholesterolu we krwi. Karczoch balansuje profil lipidowy, obniżając ilość szkodliwego LDL na rzecz przewagi HDL. Równie skuteczny jest w obniżaniu stężenia we krwi innej substancji – a mianowicie glukozy. Opisywana roślina zawiera bowiem spore ilości inuliny, która odżywiając florę bakteryjną twoich jelit, korzystnie wpływa na gospodarkę glukozową organizmu.

Inną z najbardziej cenionych właściwości karczocha jest działanie przeciwutleniające. Zawarte w nim flawonoidy, kwas chlorogenowy czy rutyna i luteolina doskonale chronią komórki przed stresem oksydacyjnym i pozbywają się z organizmu szkodliwych wolnych rodników.

Kto może i powinien korzystać z karczocha?

Z dobroczynnych właściwości tej rośliny skorzystają przede wszystkim osoby, które:

• mają problemy trawienne, takie jak niestrawność, wzdęcia czy zgaga. Karczoch doskonale wspomaga wydzielanie żółci i soku żołądkowego, co ułatwia trawienie tłuszczów i ogranicza uczucie ciężkości po jedzeniu;
• mają podwyższony poziom cholesterolu we krwi – zawarta w karczochu cynaryna może wspierać metabolizm lipidów, obniżając „zły” cholesterol LDL i wspomagając wzrost „dobrego” HDL;
• borykają się z insulinoopornością lub cukrzycą – dzięki zawartości prebiotyku inuliny karczoch wspiera gospodarkę węglowodanową organizmu i przeciwdziała wahaniom stężenia glukozy we krwi;
• chcą wesprzeć pracę wątroby – karczoch jest częstym składnikiem suplementów diety na wątrobę, ponieważ zawarte w nim składniki wykazują działanie ochronne i detoksykujące.

Niektóre badania sugerują również, że ekstrakt z karczocha (a konkretniej z jego liści) może być elementem wspomagającym leczenie schorzeń wątroby, takich jak stłuszczenie wątroby. A to ze względu na jego utrzymywania prawidłowego poziomu lipidów we krwi, poprawiania funkcji wątroby czy ograniczania stanu zapalnego w organizmie. Roślina może również wspierać zdrowie osób z wyrównaną marskością wątroby bez objawów dekompensacji – wodobrzusza, żółtaczki, encefalopatii czy żylaków przełyku. W żadnym wypadku nie można jednak przyjmować zawierających ją preparatów bez konsultacji z lekarzem.

Przeczytaj również: Jak szybko usprawnić pracę wątroby przy pracy w biurze?

Mechanizmy działania karczocha

Nie da się zaprzeczyć temu, że karczoch to surowiec o bogatych właściwościach leczniczych. Ani temu, że ze właśnie ze względu na dużą zawartość cennych składników może być doskonałym elementem zdrowej, zróżnicowanej diety. Ale w jaki sposób te skarby natury konkretnie wpływają na dobrostan twojego organizmu? Najwyższy czas przyjrzeć się temu z bliska. Poznaj mechanizmy działania tej niezwykłej rośliny jadalnej i leczniczej!

Działanie hepatoprotekcyjne

Czyli ochronne wobec wątroby. Zawarte w opisywanej roślinie cynaryna, flawonoidy i kwas chlorogenowy pomagają organizmowi w neutralizowaniu wolnych rodników, które uszkadzają komórki wątroby, a także wspierają ich regenerację po kontakcie z toksynami, alkoholem czy lekami. Karczoch świetnie oddziałuje więc na ten narząd w stanach przeciążenia.

Działanie żółciopędne i żółciotwórcze

Pozytywny wpływ na produkcję i przepływ żółci jest jednym z najlepiej udokumentowanych działań karczocha. W tym procesie również najjaśniej błyszczy cynaryna, która nie tylko regeneruje komórki wątroby, ale też pobudza je do wzmożenia produkcji żółci (tzw. działanie żółciotwórcze), a także wspomaga jej wydzielanie do układu pokarmowego (działanie żółciopędne). Właśnie ze względu na ten mechanizm karczocha można znaleźć w ogromnej liczbie preparatów na trawienie.

Obniżanie stężeń cholesterolu i triglicerydów

Karczoch znany jest również ze swojego dobroczynnego wpływu na metabolizm tłuszczów w organizmie, pomagając w obniżaniu ilości „złego” cholesterolu LDL i triglicerydów we krwi. Prawdopodobnie wpływa na to kilka mechanizmów, które zachodzą jednocześnie: hamowanie syntezy cholesterolu w wątrobie, wspomaganie jego wydalania z organizmu oraz poprawy metabolizmu lipidów. 

Zachęcamy również do lektury artykułu: Jakie zioła wspierają układ trawienny zimą

Zalecane dawki karczocha

Zalecenia dotyczące przyjmowanych dla celów zdrowotnych ilości karczocha różnią się w zależności od jego postaci. Ogólnie można jednak przyjąć, że:

• suszone liście do naparu można zużyć w ilości 6–12 g na dobę (zwykle są to 1–2 łyżeczki na filiżankę wrzątku 2–3 razy dziennie);
• ekstrakt z liści – często stosowany w postaci kapsułek czy tabletek – można bezpiecznie przyjmować w dawce 300–640 mg na dobę;
• sok – dziennie zaleca się ilość 20–30 ml (najlepiej wypić go przed posiłkiem).

Możliwe skutki uboczne karczocha

Mimo że tę roślinę ogólnie uważa się za bezpieczną, jej stosowanie w przypadku niektórych osób może się wiązać z negatywnymi skutkami, takimi jak:

• dolegliwości żołądkowo-jelitowe – wzdęcia, bóle brzucha, biegunka; 
• reakcje uczuleniowe – dotyczą osób z alergią na rośliny z rodziny astrowatych, jak np. nagietek, rumianek, mniszek czy właśnie karczoch;
• nasilenie skurczów dróg żółciowych – karczoch może wywierać niekorzystny wpływ na osoby z kamicą żółciową lub niedrożnością dróg żółciowych, ponieważ może nasilać intensywność skurczów dróg żółciowych.

Interakcje karczocha z innymi substancjami

A co z lekami? Preparaty zawierające jakąś postać karczocha mogą nasilać działanie leków żółciopędnych lub rozkurczowych (pamiętaj, że nie w każdym wypadku jest to pożądane zjawisko!). Warto również zachować ostrożność w przyjmowaniu leków przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, takich jak aspiryna czy warfaryna. Istnieją bowiem przypuszczenia, że karczoch może w pewnym stopniu (zwłaszcza w dużych dawkach!) wpływać na krzepliwość krwi. Należy również uważać z równoczesnym przyjmowaniem leków hepatotoksycznych, takich jak popularne NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne, do których należy m.in. popularny ibuprofen). Karczoch może bowiem zmieniać ich metabolizm.

Niektóre osoby z pewnością interesuje również kwestia łączenia karczocha z alkoholem. Choć wiemy, że ta roślina nie wchodzi w bezpośrednie interakcje z napojami wyskokowymi, potencjalnie może nasilać oczyszczanie wątroby, generując uczucie zmęczenia lub nudności po dużej dawce alkoholu. A także zwiększać ryzyko dolegliwości trawiennych.

Warto również zdawać sobie sprawę z tego, że karczoch nie jest wystarczająco dobrze przebadany pod kątem oddziaływania na kobiety w ciąży i karmiące. Dlatego w tym okresie warto zachować ostrożność i nie suplementować preparatów zawierających substancje pochodzące z tej rośliny w dużych stężeniach (np. w formie wyciągu z liści karczocha czy soku z karczocha). Lepiej wybierać spożywanie samego warzywa (również w rozsądnych ilościach). 

Badania dotyczące właściwości zdrowotnych karczocha

O Cynara scolymus jako substancji o potencjale leczniczym wiemy już naprawdę sporo. Na podstawie wybranych badań można stwierdzić, że ma duży potencjał do stosowania m.in. w:

• poprawie funkcji wątroby;
• poprawie parametrów zdrowotnych w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby;
• zmniejszaniu stężenia triglicerydów oraz „złego” cholesterolu we krwi;
• pomocy w zmniejszeniu obwodu talii.

Źródła:

Właściwości hepatoprotekcyjne i działanie żółciopędne

• Gebhardt R., Antioxidative and protective properties of extracts from artichoke (Cynara scolymus L.) leaves against oxidative stress in cultured rat hepatocytes, Toxicology and Applied Pharmacology, 2002, 189(3): 218–225.

• Wang M. et al., The hepatoprotective effect of Cynara scolymus in ethanol-induced liver injury in rats, Journal of Pharmacy and Pharmacology, 2010, 62(4): 563–570.

• Holtmann G. et al., Efficacy of artichoke leaf extract in the treatment of patients with functional dyspepsia: a six-week placebo-controlled, double-blind, multicentre trial, Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 2003, 18(11–12): 1099–1105.

Wpływ na profil lipidowy i poziom cholesterolu

• Bundy R. et al., Artichoke leaf extract (Cynara scolymus) reduces plasma cholesterol in otherwise healthy hypercholesterolemic adults: a randomized, double blind placebo controlled trial, Phytomedicine, 2008, 15(9): 668–675.

• Liperoti R. et al., Herbal medications in cardiovascular medicine, Journal of the American College of Cardiology, 2017, 69(9): 1188–1199.

• Pittler M.H., Ernst E., Artichoke leaf extract for treating hypercholesterolemia, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2002, (3): CD003335.

Właściwości przeciwutleniające i przeciwzapalne

• Pandino G. et al., Polyphenol content and antioxidant activity of leaf extracts from Cynara cardunculus L. subsp. scolymus (L.) Hegi cultivated in Sicily, Industrial Crops and Products, 2011, 33(3): 755–760.

• Topalović A. et al., Antioxidant capacity and total phenolic content of Cynara scolymus L. extracts, Molecules, 2020, 25(4): 901.

Wpływ na gospodarkę węglowodanową i metabolizm

• Rondanelli M. et al., Clinical trials on the efficacy of artichoke extract on metabolic syndrome: a systematic review, Phytotherapy Research, 2018, 32(11): 2061–2070.

• Lino C.M., Costa I.M., Inulin-type fructans and glycemia: a review of randomized controlled trials, Food & Function, 2015, 6(4): 1364–1373.

Bezpieczeństwo stosowania i możliwe interakcje

• Tittel G. et al., Safety aspects of artichoke leaf extract consumption: a review, Phytomedicine, 2009, 16(2–3): 125–132.

• European Medicines Agency (EMA), Assessment report on Cynara scolymus L., folium, EMA/HMPC/150199/2009, Committee on Herbal Medicinal Products, 2009.