Adaptogeny to grupa substancji pochodzenia roślinnego, które wspierają organizm w procesie przywracania jego równowagi oraz adaptacji do zmiennych warunków środowiskowych. Ich działanie opiera się na modulowaniu odpowiedzi na stresory fizyczne, biologiczne oraz chemiczne bez wywoływania negatywnych skutków ubocznych dla naturalnych procesów fizjologicznych. Współczesna nauka coraz częściej pochyla się nad mechanizmami ich wpływu na oś podwzgórze-przysadka-nadnercza oraz białka opiekuńcze. Czym dokładnie są adaptogeny? Jakie mają właściwości i zastosowanie?

Spis treści:

1. Czym są adaptogeny?
2. Jakie rodzaje adaptogenów można wyróżnić?
3. Jakie właściwości mają adaptogeny?
4. Jakie zastosowanie mają adaptogeny?
5. Kiedy warto przyjmować adaptogeny?
6. FAQ

Czym są adaptogeny?

Termin adaptogen został wprowadzony do obiegu naukowego w 1947 roku przez Mikołaja Lazarewa, który poszukiwał substancji zwiększających nieswoistą odporność organizmu na działanie stresu[1]. Zgodnie z definicją, aby dana roślina mogła zostać uznana za adaptogenną, musi spełniać trzy rygorystyczne kryteria:

• nie może być toksyczna,
• musi wykazywać działanie nieswoiste poprzez wzmacnianie odporności na szerokie spektrum czynników stresogennych,
• posiadać zdolność normalizowania funkcji organizmu niezależnie od kierunku wcześniejszych zmian patologicznych[2].

Mechanizm działania tych substancji koncentruje się przede wszystkim na regulacji poziomu kortyzolu oraz ochronie układu nerwowego przed nadmierną stymulacją, co odróżnia je od klasycznych stymulantów, które po fazie pobudzenia prowadzą do gwałtownego spadku energii. 

Jakie rodzaje adaptogenów można wyróżnić?

Podział adaptogenów najczęściej odwołuje się do ich dominującego wpływu na konkretne układy fizjologiczne oraz obecności specyficznych grup związków czynnych. Choć wszystkie te rośliny łączy zdolność do zwiększania nieswoistej odporności na stres, poszczególne gatunki różnią się między sobą siłą oddziaływania na układ nerwowy, odpornościowy oraz hormonalny. Można wśród nich wyróżnić następujące grupy:

Adaptogeny o profilu uspokajającym i stabilizującym gospodarkę hormonalną

Głównym przedstawicielem jest tutaj Witania ospała, powszechnie znana jako Ashwagandha. Witanolidy w niej zawarte wykazują strukturę zbliżoną do ludzkich hormonów steroidowych. Dzięki temu pozwala na skuteczne obniżanie poziomu kortyzolu i łagodzenie skutków przewlekłego napięcia psychicznego bez wywoływania efektu otępienia[3].

Adaptogeny dodające energii i stymulujące wydolność

W tej grupie prym wiedzie Różeniec górski (Rhodiola rosea). Dzięki zawartości rozawin i salidrozydów roślina ta intensyfikuje procesy wytwarzania energii w mitochondriach komórkowych. Przekłada się to bezpośrednio na redukcję zmęczenia fizycznego oraz poprawę funkcji intelektualnych w warunkach silnego stresu lub braku snu[8]. Wspomnieć tutaj też można o kofeinie, która zawarta jest w postaci CaffXtend® w NOYO® Boost. W tym przypadku ma ona zmieniony sposób uwalniania, który pozwala na długotrwałe podtrzymanie energii oraz koncentracji nawet przez 12 godzin. Substancja ta oddawana jest do organizmu stopniowo i w równomiernym tempie, co odróżnia ją od tradycyjnej kofeiny, która działa intensywnie, lecz krócej.

Adaptogeny wspierające funkcje kognitywne i regenerację układu nerwowego

Do tej kategorii zalicza się przede wszystkim Bakopę drobnolistną (Brahmi), która znajduje się w składzie NOYO® Stressless oraz Wąkrotę azjatycką (Gotu kola). Bakozydy zawarte w Bakopie stymulują naprawę neuronów i syntezę białek w mózgu, co znacząco poprawia procesy zapamiętywania, koncentrację oraz zdolność do przyswajania nowej wiedzy[4].

Adaptogeny o silnym wpływie na układ odpornościowy

Tutaj najważniejszym surowcem jest Eleuterokok kolczasty, zwany żeń-szeniem syberyjskim. Zawarte w nim eleuterozydy bezpośrednio stymulują produkcję komórek odpornościowych, takich jak limfocyty i komórki NK. Przez to też jest ważnym elementem profilaktyki infekcji u osób narażonych na ekstremalny wysiłek fizyczny[5].

Adaptogeny o działaniu ochronnym na narządy wewnętrzne i metabolicznym

Przykładem jest Cytryniec chiński, bogaty w schizandryny, które chronią miąższ wątroby przed uszkodzeniami chemicznymi i przyspieszają usuwanie toksyn. Inną rośliną jest Szczodrak krokoszowaty, który dzięki obecności ekdyzonów wspomaga syntezę białek mięśniowych i regenerację tkanek po urazach.

Adaptogeny wspierające układ krążenia i witalność ogólną

Klasycznym przykładem jest Żeń-szeń właściwy (Panax ginseng). Obecne w nim ginsenozydy działają modulująco na uwalnianie tlenku azotu, co poprawia elastyczność naczyń krwionośnych, dotlenienie tkanek oraz ogólną sprawność seksualną i fizyczną organizmu[10].

Jakie właściwości mają adaptogeny?

Właściwości adaptogenów wynikają z obecności unikalnych związków aktywnych, jak alkaloidy, saponiny, terpenoidy czy polifenole, które wchodzą w interakcje z komórkowymi systemami kontroli jakości. Podstawową cechą tych roślin jest ich wpływ na biosyntezę białek szoku termicznego (HSP70), które chronią komórki przed uszkodzeniami wywołanymi stresem oksydacyjnym oraz zapobiegają nieprawidłowemu fałdowaniu się białek[5]. Dzięki temu organizm jest w stanie utrzymać wydajność metaboliczną nawet w ekstremalnych warunkach.

Ponadto adaptogeny wykazują silne działanie przeciwzapalne poprzez hamowanie aktywności cytokin prozapalnych oraz takich enzymów jak cyklooksygenaza-2. Wpływają one również na układ neuroendokrynny, modyfikując wydzielanie tlenku azotu oraz regulując poziom glukozy i lipidów we krwi[6]. Działanie to ma charakter dwukierunkowy – w przypadku niedoczynności określonych układów adaptogeny działają stymulująco, natomiast przy ich nadaktywności wykazują właściwości hamujące. W literaturze naukowej określa się to mianem efektu amfoterycznego.

Jakie zastosowanie mają adaptogeny?

Współczesna fitoterapia wykorzystuje adaptogeny w szerokim spektrum terapeutycznym, od wspierania rekonwalescencji po ciężkich chorobach, aż po optymalizację wyników sportowych i zawodowych. W geriatrii rośliny te są cenione za zdolność do poprawy funkcji poznawczych i hamowanie procesów neurodegeneracyjnych, co może opóźniać objawy demencji. W endokrynologii znajdują zastosowanie jako wsparcie przy niedoczynności tarczycy czy zaburzeniach cyklu miesiączkowego wynikających z przewlekłego stresu[7].

Zastosowanie adaptogenów obejmuje również profilaktykę chorób układu krążenia, ponieważ substancje te pomagają w stabilizacji ciśnienia tętniczego oraz wzmacniają naczynia krwionośne. Sportowcy wykorzystują je do przyspieszenia regeneracji powysiłkowej i zwiększenia pułapu tlenowego (VO2 max), co bezpośrednio przekłada się na lepszą wytrzymałość[8]. Coraz częściej mówi się także o ich roli we wspieraniu terapii zaburzeń lękowych i depresyjnych jako bezpiecznej alternatywy lub uzupełnienia farmakologii.

Kiedy warto przyjmować adaptogeny? 

Rozpoczęcie suplementacji adaptogenami jest szczególnie uzasadnione w okresach wzmożonego napięcia psychofizycznego, gdy naturalne zasoby odpornościowe organizmu ulegają wyczerpaniu. Osoby pracujące w zawodach o wysokiej odpowiedzialności, studenci w czasie sesji egzaminacyjnych oraz pacjenci borykający się z bezsennością mogą odnieść wymierne korzyści z regularnego przyjmowania tych substancji. Warto wziąć pod uwagę suplementy diety na stres w przypadku wystąpienia objawów zespołu przewlekłego zmęczenia, który często objawia się apatią, problemami z koncentracją oraz obniżonym nastrojem[9].

Należy jednak pamiętać, że proces adaptacji jest długofalowy, dlatego efekty stosowania roślin adaptogennych nie są widoczne natychmiastowo, lecz kumulują się w czasie. Zmiany można zauważyć zazwyczaj po kilku tygodniach regularnej podaży. Istotne jest także zachowanie cykliczności w suplementacji, aby zapobiec przyzwyczajeniu organizmu i utrzymać wysoką wrażliwość receptorów na związki czynne[10]. Przed rozpoczęciem kuracji zaleca się konsultację ze specjalistą, szczególnie w przypadku przyjmowania leków immunosupresyjnych, przeciwdepresyjnych lub hormonalnych, aby uniknąć potencjalnych interakcji.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania

Czy adaptogeny można łączyć z kawą i kofeiną?

Tak, większość adaptogenów współgra z kawą. Niektóre z nich, jak Ashwagandha, pomagają wręcz zniwelować negatywne skutki kofeiny, takie jak drżenie rąk czy nadmierne podenerwowanie.

Jak szybko pojawiają się pierwsze efekty stosowania?

Adaptogeny nie działają doraźnie. Aby zauważyć trwałą poprawę nastroju, snu czy odporności, należy przyjmować je regularnie przez minimum 2 do 4 tygodni.

Czy można brać kilka adaptogenów naraz?

Można tworzyć mieszanki, o ile ich działanie się uzupełnia. Nie zaleca się jednak łączenia kilku roślin o skrajnie różnym działaniu (np. silnie pobudzających z silnie uspokajającymi) w jednej porcji.

Czy adaptogeny powodują skutki uboczne?

Zgodnie z definicją są one bezpieczne, ale u niektórych osób mogą wystąpić problemy żołądkowe lub lekkie bóle głowy na początku stosowania. Zazwyczaj wynikają one z niewłaściwej dawki.

Czy trzeba robić przerwy w suplementacji?

Tak, przerwy są kluczowe. Zaleca się stosowanie adaptogenów przez 3 miesiące, a następnie zrobienie około miesiąca przerwy, aby utrzymać naturalną wrażliwość organizmu na ich składniki.

O jakiej porze dnia najlepiej je przyjmować?

To zależy od rośliny. Te energetyzujące (jak Różeniec) bierze się rano, a te wyciszające (jak Ashwagandha) najlepiej wieczorem lub po południu.

Czy adaptogeny kolidują z lekami na tarczycę?

Niektóre adaptogeny, jak Ashwagandha, mogą wpływać na poziom hormonów tarczycy. Osoby z Hashimoto lub niedoczynnością muszą skonsultować się z endokrynologiem przed rozpoczęciem kuracji.

Czy można je przedawkować?

Stosowanie dawek znacznie większych niż zalecane przez producenta nie przyspieszy efektów, a może prowadzić do nadmiernej senności lub rozdrażnienia. Zawsze należy trzymać się rekomendowanych porcji.

Przypisy i źródła:

1. Lazarev N.V., Pharmacology of adaptogens, 1947.
   
   
2. Brekhman I.I., Dardymov I.V., New substances of plant origin which increase nonspecific resistance, 1969.
   
   
3. Singh N. i in., An overview on Ashwagandha: a Rasayana of Ayurveda, 2011.
   
   
4. Aguiar S., Borowski T., Neuropharmacological review of the nociceptive herb Bacopa monnieri, 2013.
   
   
5. Panossian A., Wikman G., Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress-Protective Activity, 2010.
   
   
6. Panossian A., Understanding adaptogenic activity: specificity of the pharmacological action of adaptogens and other phytochemicals, 2017.
   
   
7. Chandrasekhar K. i in., A prospective, randomized double-blind, placebo-controlled study of safety and efficacy of a high-concentration full-spectrum extract of ashwagandha root in reducing stress and anxiety in adults, 2012.
   
   
8. Hung S.K. i in., The effectiveness and efficacy of Rhodiola rosea L.: a systematic review of randomized clinical trials, 2011.
   
   
9. Liao L.Y. i in., A preliminary review of studies on adaptogens: comparison of their bioactivity in TCM with South African medicinal plants, 2018.
   
   
10. Todorova V. i in., Plant Adaptogens—History and Future Perspectives, 2021.