Berberys zwyczajny jest dobrze znanym krzewem ozdobnym, często spotykanym w parkach i ogrodach. W jego liściach, korzeniach oraz korze obecny jest alkaloid nazywany berberyną, któremu przypisuje się szerokie działanie biologiczne. Związek ten oddziałuje na gospodarkę węglowodanową, wspierając prawidłowy metabolizm glukozy, a także może korzystnie wpływać na funkcjonowanie układu odpornościowego i równowagę mikroflory jelitowej. Czym dokładnie jest berberyna i jakie ma właściwości?

 Spis treści:

1. Co to jest berberyna?
2. Jak działa i jakie ma właściwości berberyna?
3. Kiedy warto suplementować berberynę?
4. Jak wybrać dobry suplement z berberyną?
5. Jak dawkować berberynę?
6. Jakie są skutki uboczne berberyny?
7. Jakie są przeciwwskazania do stosowania berberyny?

Co to jest berberyna?

Berberyna, określana jako czwartorzędowa sól amonowa protoberberyny (BRB), należy do alkaloidów izochinolinowych pochodzenia roślinnego. Związek ten występuje naturalnie w:

• berberysie zwyczajnym (Berberis vulgaris),
• berberysie indyjskim (Berberis aristata),
• mahonii pospolitej (Mahonia aquifolium),
• gorzkniku kanadyjskim (Hydrastis canadensis),
• cynowodzie chińskim (Coptis chinensis).

Ze względu na wysoką aktywność biologiczną berberyna od wielu lat znajduje zastosowanie w tradycyjnej medycynie chińskiej, zwłaszcza we wsparciu funkcjonowania układu pokarmowego. W badaniach wykazano jej działanie przeciwbakteryjne, przeciwwirusowe, przeciwgrzybicze i przeciwpierwotniakowe, a także właściwości przeciwzapalne i przeciwnowotworowe. Wskazuje również wpływ na obniżenie poziomu cholesterolu, glukozy oraz ciśnienia tętniczego. Dodatkowo przypisuje się jej korzystne oddziaływanie na układ nerwowy.

Ekstrakty z berberysu były wykorzystywane już w starożytnym Egipcie, natomiast w średniowieczu sporządzano z niego nalewki stosowane przy różnych dolegliwościach. Do dziś owoce berberysu znajdują zastosowanie kulinarne w krajach Azji Południowo-Wschodniej jako aromatyczny dodatek do potraw.

Jak działa i jakie ma właściwości berberyna?

Przeciwbakteryjne właściwości berberyny wynikają z jej zdolności do wiązania się z bakteryjnym DNA, co prowadzi do zaburzenia jego struktury i funkcji. Związek ten wykazuje większą aktywność wobec bakterii Gram-dodatnich niż Gram-ujemnych. W badaniach obserwowano hamowanie wzrostu szczepów gronkowca opornego na metycylinę oraz prątków gruźlicy. Odnotowano także działanie przeciwgrzybicze wobec drobnoustrojów z rodzaju Candida, Aspergillus i Cryptococcus.

Właściwości przeciwzapalne berberyny wiążą się z ograniczaniem produkcji cytokin prozapalnych, takich jak interleukina-6 oraz czynnik martwicy nowotworów alfa (TNF-α). Dodatkowo wpływa ona na różne procesy komórkowe i szlaki sygnałowe uczestniczące w rozwoju i podtrzymywaniu stanu zapalnego.

Kiedy warto suplementować berberynę?

Szerokie spektrum działania prozdrowotnego sprawia, że berberyna znajduje zastosowanie zarówno we wsparciu terapii, jak i w profilaktyce wielu schorzeń. Jej wpływ na gospodarkę węglowodanową polega na zwiększaniu wykorzystania glukozy przez tkanki oraz obniżaniu jej stężenia we krwi bez jednoczesnego wzrostu wydzielania insuliny przez trzustkę. Mechanizm ten wiąże się z opóźnieniem rozkładu węglowodanów złożonych do cukrów prostych oraz poprawą wrażliwości tkanek na insulinę. Dodatkowo oddziałuje ona na enzym AMPK, obecny w większości komórek organizmu, który uczestniczy w regulacji przemian energetycznych. Jego aktywacja sprzyja ograniczeniu syntezy glukozy i tłuszczów oraz nasileniu metabolizmu kwasów tłuszczowych i glukozy, co przypomina procesy zachodzące podczas wysiłku fizycznego lub w stanie niedoboru energii.

Właściwości antyoksydacyjne berberyny przyczyniają się do neutralizowania wolnych rodników i ograniczania stresu oksydacyjnego, co sprzyja ochronie komórek przed uszkodzeniami i może spowalniać procesy starzenia. Działanie to ma znaczenie również w profilaktyce chorób, w których stres oksydacyjny odgrywa istotną rolę, takich jak schorzenia wątroby, miażdżyca czy choroby neurodegeneracyjne. Ochronny wpływ na wątrobę wiąże się także z modulowaniem aktywności enzymów uczestniczących w detoksykacji.

Regularne stosowanie berberyny wiązane jest z obniżeniem poziomu cholesterolu całkowitego, frakcji LDL oraz trójglicerydów, co przekłada się na poprawę parametrów lipidowych. Odnotowano również działanie hipotensyjne, dzięki czemu może stanowić wsparcie w profilaktyce nadciśnienia oraz jako uzupełnienie terapii nadciśnienia tętniczego i płucnego. Berberyna może również wpływać na regulację transkrypcji cytokin prozapalnych, ochronę bariery jelitowej oraz modulowanie aktywności komórek układu odpornościowego, w tym makrofagów. Mechanizmy te sugerują możliwość zastosowania w zapobieganiu niektórym ostrym stanom zapalnym, takim jak zapalenie trzustki.

Berberynie przypisuje się również aktywność przeciwgrzybiczą i przeciwpasożytniczą, obejmującą działanie wobec wybranych grzybów oraz pierwotniaków. Wykazuje ona zdolność ograniczania namnażania drobnoustrojów oraz utrudniania ich przylegania do komórek nabłonka, a także hamowania replikacji wirusów. Dzięki temu może wspierać organizm w zwalczaniu infekcji bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych, w tym także tych o charakterze nawracającym lub opornym.

Jak wybrać dobry suplement z berberyną?

Berberyna zyskuje na popularności, co przekłada się na rosnącą liczbę suplementów diety zawierających ten składnik. Występuje ona w preparatach wspierających utrzymanie prawidłowego poziomu glukozy i cholesterolu we krwi oraz w produktach przeznaczonych do kontroli masy ciała. W wielu z nich obecna jest w niewielkich ilościach jako jeden z kilku składników aktywnych, natomiast wyższe dawki znajdują się zazwyczaj w kapsułkach i tabletkach, w których stanowi główny element formuły.

Przy wyborze suplementu istotne znaczenie ma informacja o standaryzacji oraz postaci chemicznej berberyny. Na rynku dostępne są produkty zawierające chlorowodorek lub siarczan berberyny. Obie formy należą do soli nieorganicznych, jednak różnią się stopniem przyswajalności z przewodu pokarmowego, co może wpływać na skuteczność działania. Chlorowodorek jest powszechniej stosowany ze względu na niższy koszt produkcji, natomiast siarczan uznawany jest za lepiej przyswajalny. W przypadku suplementów opartych na ekstrakcie z berberysu konieczne jest sprawdzenie informacji o zawartości berberyny w porcji, ponieważ brak standaryzacji uniemożliwia ocenę rzeczywistej ilości substancji czynnej.

Dostępne są także suszone liście i korzeń berberysu przeznaczone do przygotowywania naparów, jednak w takiej formie trudno określić ilość przyjmowanych związków aktywnych. Rzadziej spotykana jest nalewka z berberysu, najczęściej sporządzana z korzenia, która ze względu na zawartość alkoholu nie jest odpowiednia dla wszystkich osób. Z tego względu preparaty w postaci kapsułek lub tabletek uznawane są za rozwiązanie pozwalające na bardziej precyzyjne dawkowanie.

Co jednak ważne, istnieją także alternatywne składniki, które znacznie mogą lepiej pomagać w kontrolowaniu prawidłowego poziomu cukru we krwi. W suplemencie diety NOYO® Sugarless znajduje się między innymi SelectSIEVE® Apple. Jest to standaryzowany wyciąg z jabłek, którego działanie zostało potwierdzone w badaniach laboratoryjnych i wskazało, że ma on zdecydowanie lepsze działanie, niż berberyna, w przypadku kontrolowania poziomu cukru i redukcji senności po posiłkach.

Jak dawkować berberynę? 

Stosowanie berberyny powinno odbywać się zgodnie ze wskazaniami producenta, ponieważ nadmierne dawki mogą wywoływać niepożądane skutki dla organizmu. Zwykle przyjmuje się od 200 do 1000 mg dziennie, najlepiej około 30 minut przed posiłkiem. Pomimo że berberyna była wykorzystywana w tradycyjnej medycynie chińskiej i starożytnej, wiele mechanizmów jej działania oraz potencjalnych skutków ubocznych jest wciąż badanych. Pozytywny wpływ tego związku na organizm jest dobrze udokumentowany, ale zachowanie ostrożności i unikanie przekraczania zalecanych dawek pozostaje istotne.

Jakie są skutki uboczne berberyny?

Stosowanie berberyny może wywoływać dolegliwości ze strony układu pokarmowego, takie jak wzdęcia, bóle brzucha, biegunka, zaparcia, nudności czy wymioty. Długotrwałe przyjmowanie tego związku może prowadzić do kumulacji w wątrobie i mięśniu sercowym. Zaobserwowano także zwiększone uwalnianie bilirubiny, które w niektórych przypadkach może skutkować żółtaczką lub kamicą żółciową. Badania na zwierzętach wykazały powiększenie wątroby i nerek oraz zmniejszenie liczby limfocytów. 

Jakie są przeciwwskazania do stosowania berberyny?

Osoby przyjmujące leki obniżające poziom cukru we krwi powinny zachować ostrożność przed zastosowaniem berberyny, ponieważ łączenie jej z takimi preparatami może prowadzić do hipoglikemii i związanych z nią komplikacji. Przeciwwskazaniem do stosowania berberyny jest ciąża oraz okres karmienia piersią, ze względu na potencjalne działanie poronne. Z tego samego powodu nie zaleca się jej stosowania w okresie planowania ciąży. Brak potwierdzonego bezpieczeństwa ogranicza również jej podawanie niemowlętom i małym dzieciom.